Irak Parlamentosu İran Destekli Oylarla YNK Adayı Amedi'yi Cumhurbaşka

Irak parlamentosu 11 Nisan'da Kürdistan Yurtseverler Birliği (YNK) adayi Nizar Amedi'yi cumhurbaşkanı secti; ancak bu oylama cok daha derin bir guc mucadelesini gun yuzune cikardi. Iran yanlisi Sii partiler cumhurbaşkanıni başbakan belirlenmeden secmeye zorladi. Bu siralama Kurtlerin elindeki en önemli pazarlık kozunu ortadan kaldiriyor: cumhurbaskanligi once verilirse Kurt partileri başbakanlik, kabine, bütçe payi ve tartışmalı bolgelerdeki taleplerini masaya koyma gucunu kaybediyor. Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) lideri Mesud Barzani, Kurdistan Bolgesinin hem baskanligini hem başbakanligini elinde tutan partisinin adina oturumu boykot etti ve her iki pozisyonun bir paket halinde muzakere edilmesini talep etti. YNK ise KDP'nin Kurdistan Bolgesinde zaten en ust iki makama sahip oldugunu, Bagdat'taki cumhurbaskanliginin kendilerine ait oldugunu savundu.

Elestirmenler, Barzani'nin "paket anlasmasi" talebinin ayni zamanda KDP cikarlarini gozettigine dikkat cekiyor. KDP, Disisleri Bakani Fuad Huseyin'i cumhurbaskanligi icin aday gosterdi; basarili olsaydi KDP hem Kurdistan Bolgesinin en ust iki makamini hem de Irak cumhurbaskanligini kontrol edecekti, bu da esine az rastlanir bir guc yogunlasmasi anlamina geliyordu. Destekcileyse hangi partinin makamda oldugu fark etmeksizin, Sii blogunun oylariyla secilen bir cumhurbaşkanınin Kurt cikarlarini degil, Koordinasyon Çerçevesini temsil edecegini one suruyor.

Irak'ta guc paylasimi nasil isliyor?

Irak uc buyuk topluluktan olusur: Sii Araplar (nufusun yaklasik yuzde 60'i), Sunni Araplar (yaklasik yuzde 20) ve Kurtler (yaklasik yuzde 15-20). 2003'te Amerikan mudahalesinin Saddam Huseyin rejimini devirmesinin ardindan bu uc grup resmi olmayan bir guc paylasimi anlasmasina vardi. Anlasmaya gore:

Cumhurbaşkanı (buyuk olcude torensel): daima bir Kurt
Başbakan (gercek yonetim gucu): daima bir Sii Arap
Meclis Baskani: daima bir Sunni Arap

Bu sistem muhasasa (mezhebi paylasim) olarak bilinir. Anayasada yazili degildir; ancak 2003'ten bu yana Irak siyasetinin temel kurali olarak islemistir.

Bu sistem neden var?

Saddam Huseyin doneminde (1979-2003) Irak, Siiler cogunluk olmasina ragmen yalnizca Sunni Araplar tarafindan yonetildi. Kurtler soykiirima maruz kaldi: Enfal Harekati yaklasik 182.000 insanin hayatina mal oldu. Rejim yikildiginda yeni duzende hicbir grubun tek basina iktidari tekellestiremeyecegi garanti altina alindi. Karsilikli guvenin temelidir: her topluluk ust duzeyde temsil edilme hakkina sahiptir.

Su anda yasananlar

Irak Kasim 2025'te parlamento seçimleri yapti. Koordinasyon Çerçevesi (Iran yanlisi Sii partiler koalisyonu) en fazla sandalyeyi kazandi. Başbakan adayi olarak once eski Başbakan Nuri el-Maliki one cikarildi. Maliki, 2006-2014 yillari arasinda Irak'i yonetti; mezhepci politikalarinin 2014'te ISID'in ulkenin ucte birini ele gecirmesine zemin hazirlayan etkenler arasinda gosterilmesi nedeniyle son derece tartışmalı bir isim.

Ardindan beklenmedik bir gelisme yasandi. ABD Baskani Donald Trump, Maliki'yi acikca "cok kotu bir tercih" olarak nitelendirdi. Amerikan baskisi altinda Koordinasyon Çerçevesi, Maliki'nin adayligini 3 Mart 2026'da geri cekti. Ancak yeni bir isim uzerinde uzlasi saglanamadi. Seçimin ustunden bes ay gecmesine ragmen Irak hala yeni bir hükümet kuramadi.

Koordinasyon Çerçevesi nedir?

Koordinasyon Çerçevesi (Arapca: el-Itar el-Tensiqi) Irak'taki Sii siyasi partilerin genis ittifakidir. Maliki'nin Kanun Devleti Koalisyonu, kendi milisine sahip Bedir Orgutu, Iran destekli milislerin siyasi kolu olan Fetih Ittifaki ve bircok diger hizip bu çerçevede yer alir. Birlikte parlamentodaki en buyuk blogu olustururlar ve başbakanlik adayini belirleme yetkisine sahiptirler.

Barzani'nin paket stratejisi

Krizin ozune inelim. Koordinasyon Çerçevesi cumhurbaşkanıni secip başbakanlik konusunu sonraya birakmak istiyor. Barzani bunu kesinlikle reddediyor.

Nedeni acik: pazarlık gucu. Irak'in sisteminde Kurtlerin en buyuk kozu cumhurbaskanligidir. Eger cumhurbaşkanı başbakanlik belirlenmeden secilirse, Kurtler ellerindeki en önemli pazarlık kartini oynamadan kaybetmis olur. Hangi Sii politikacinin başbakan olacagi, kabinedeki Kurt bakanliklari, Kurdistan Bolgesinin bütçe payi, Pesmerge finansmani ve tartışmalı bolgelerin statusu gibi konularda soz soyleme hakki zayiflar.

Barzani'nin mantigi yalintir: "Cumhurbaşkanı mi istiyorsunuz? Guzel. Ama once başbakanin kim olacagini soylersiniz, ardindan her seyi birlikte muzakere ederiz." Bu yaklasim, Kurt cikarlarinin yalnizca torensel cumhurbaskanligiyla sinirli kalmayip huumetin tamaminda korunmasini amaclar.

KDP-YNK rekabeti isi daha da karistiriyor

Irak'in iki buyuk Kurt partisi strateji konusunda karsi karsiya. Barzani ailesinin liderligindeki KDP, Hewler (Erbil) ve Duhok'ta hakim gucdur. Talabani ailesinin liderligindeki YNK ise Silemani (Suleymaniye) bolgesinde agirlik tasir. Iki parti onlarca yildir rekabet icerisindedir.

2005'ten bu yana her Irak cumhurbaşkanı YNK'den geldi: Celal Talabani, Fuad Masum, Berhem Salih, Abdullatif Resid ve simdi Nizar Amedi. KDP bu durumu 20 yil boyunca kabul etti, çünkü Kurdistan Bolgesinin başkanlık ve başbakanlik makamlari kendi elindeydi.

Bu kez KDP, YNK'nin tekelini kiirmak istedi. Disisleri Bakani Fuad Huseyin'i aday gosterdi ve cumhurbaskanliginin "tek bir partiye degil, tum Kurtlere" ait oldugunu savundu. YNK ve Koordinasyon Çerçevesi başbakanlik anlasmasini beklemeden cumhurbaskanligi oylamasini yurutunce KDP 11 Nisan oturumunu boykot etti. Amedi 227 oyla secildi; ancak KDP'nin katilimi olmaksizin mesuiyeti tartisma konusu.

Siradan insanlar icin bunun anlami ne?

Bes aydir hükümet kurulamamasi su sonuclara yol aciyor:

Yeni bütçe yok. Irak acil harcamalarla yonetiliyor. Altyapi projeleri duruyor, kamu maas odemeleri gecikiyor.
Kurdistan Bolgesinin bütçe payi donmus durumda. Bolge bütçesi Bagdat'a bagimli; hükümet yoksa bütçe muzakeresi de yok.
Iran savasiniin ardindaki politika belirsiz. Irak'in yeniden yapilanma muzakereleri, Hormuz krizi ve Kurdistan Bolgesine atilan 614 fuzeye iliskin bir hükümet kararina ihtiyaci var.
Güvenlik booslugu. Onaylanmis bir savunma bakani olmadan Irak ordusu, Pesmerge ve uluslararasi koalisyon arasindaki koordinasyon resmi degil, kirilgan.

Kurdistan'in dort parcasini neden ilgilendirir?

Bu sadece Basur (Guney Kurdistan) siyaseti degil. Bagdat'taki gelismeler dogrudan su bolgeleri etkiliyor:

Bakur (Türkiye): Zayif bir Irak hükümeti, Türkiye'nin Kuzey Irak'taki askeri operasyonlarina daha az direnisle karsilasmasii demektir. Türkiye'nin Kurdistan Bolgesinde halihazirda duzinelerce askeri ussu var.
Rojhilat (Iran): Koordinasyon Çerçevesindeki Iran yanlisi gruplar Bagdat'in Kurt haklarina yaklasimini dogrudan etkiler. Iran'a yakin bir başbakan, Kurt muhalefet gruplarina yonelik baskiyi artirabilir.
Rojava (Suriye): Irak'in siyasi istikrari tum bolgeyi etkiler. Kurt kazanimlarinin korunmasi, Bagdat'ta istikrarli ve Kurtleri iceren bir huumet oldugunda daha kolay saglanir.

Barzani'nin hesabi sudur: cumhurbaskanligini ucuza vererek degil, guuclu bir pazarlık konumu koruyarak tum Kurtler icin daha iyi bir anlasmaa cikarmak. Bunun basarisi, Koordinasyon Çerçevesinin Kurt oylarina mi yoksa Kurtlerin hükümet maaslariiia mi daha cok ihtiyac duyduguuna baglidir.