پەرلەمانی عێراق لە ١١ی نیسان کاندیدی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK) نزار ئامێدیی وەک سەرۆک هەڵبژار
پەرلەمانی عێراق لە ١١ی نیسان کاندیدی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK) نزار ئامێدیی وەک سەرۆک هەڵبژارد، بەڵام دەنگدانەکە ململانێیەکی قووڵتری دەسەڵاتی ئاشکرا کرد. پارتە شیعەکانی نزیک لە ئێران لە پەرلەماندا هەوڵیاندا سەرۆک پێش هەڵبژاردنی سەرۆک وەزیران هەڵبژێرن، ئەم ڕێکوپێکییە کورد لە کارتە سەرەکییەکەیان بۆ دانوستان بێبەش دەکات: ئەگەر سەرۆکایەتی پێشتر بدرێت، پارتە کوردییەکان هەموو کاریگەرییەکیان لەدەست دەدەن لەسەر ئەوەی کێ دەبێتە سەرۆک وەزیران، چ پۆستێکی کابینە وەردەگرن، و چەندێک لە بودجەی فیدراڵی بۆ هەرێمی کوردستان دەڕوات. سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) مەسعود بارزانی، کە پارتەکەی حوکمڕانی هەرێمی کوردستان دەکات و هەردوو پۆستی سەرۆکایەتی و سەرۆک وەزیرانی هەرێمەکەی لەدەستدایە، دانیشتنەکەی بایکۆت کرد و ئەنجامەکەی ڕەتکردەوە، داوای کرد هەردوو پۆستەکە وەک مامەڵەیەکی گشتگیر یەکلایی بکرێنەوە. یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK)، کە لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە سەرۆکایەتی عێراقی لەدەستدایە، پشتگیری لە دەنگدانەکە کرد، بەو بیانووەی کە لەبەر ئەوەی پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) پێشتر دوو پۆستی باڵای هەرێمی کوردستانی لەدەستدایە، سەرۆکایەتی بەغدا هی ئەوانە.
ڕەخنەگران ئاماژە بەوە دەکەن کە داواکاریی "مامەڵەی گشتگیر"ی بارزانی خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP)یش دەکات: پارتەکە کاندیدی خۆی، وەزیری دەرەوە فوئاد حسێنی، بۆ سەرۆکایەتی کاندید کرد، بەمەش ڕێککەوتنێکی ٢٠ ساڵەی شکاند کە تێیدا یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK) ئەو پۆستەی لەدەستدا بوو. ئەگەر سەرکەوتوو بێت، پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) هەردوو پۆستی باڵای هەرێمی کوردستان و سەرۆکایەتی عێراقی کۆنتڕۆڵ دەکرد، کە ئەمەش کۆکردنەوەیەکی بێوێنەی دەسەڵاتی سیاسیی کورد لە دەستی یەک پارتدا دەبوو. لایەنگرانیش لە وەڵامدا دەڵێن کە بەبێ گوێدانە ئەوەی کام پارت ئەو پۆستە دەگرێتە دەست، سەرۆکێک کە بە دەنگی بلۆکی شیعەکان هەڵبژێردرێت نەک بە کۆدەنگیی کورد، وەڵامدەری چوارچێوەی هەماهەنگی دەبێت، نەک بەرژەوەندییەکانی کورد.
عێراق چۆن دەسەڵات دابەش دەکات (و بۆچی گرنگە)
عێراق وڵاتێکە لە سێ پێکهاتەی سەرەکی پێکدێت: عەرەبی شیعە (گەورەترین گرووپ، نزیکەی ٦٠٪ی دانیشتووان)، عەرەبی سوننە (نزیکەی ٢٠٪)، و کورد (نزیکەی ١٥-٢٠٪). دوای ئەوەی لەشکرکێشیی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠٣ سەدام حسێنی ڕووخاند، ئەم سێ گرووپە ڕێککەوتنێکی نافەرمییان بۆ هاوبەشیکردنی دەسەڵات ئەنجامدا. ئەم ڕێککەوتنە هەرگیز لە دەستووردا نەنووسراوە، بەڵام لەو کاتەوە حوکمڕانی سیاسەتی عێراقی کردووە:
- سەرۆک (زۆرتر ڕێوڕەسمییە): هەمیشە کوردێک
- سەرۆک وەزیران (دەسەڵاتی ڕاستەقینە): هەمیشە عەرەبێکی شیعە
- سەرۆکی پەرلەمان: هەمیشە عەرەبێکی سوننە
ئەم ڕێکخستنە پێی دەوترێت محاسەسە (دابەشکردنی تائیفی). یاسا نییە. ڕێککەوتنێکی پیاوانەیە. و ئەو چەسپەیە کە سیستەمی سیاسیی ناسکی عێراق بە یەکەوە دەبەستێتەوە.
بۆچی ئەم سیستەمی دابەشکردنی دەسەڵاتە بوونی هەیە؟
لە سەردەمی ڕژێمی سەدام حسێن (١٩٧٩-٢٠٠٣)، عێراق بە تەنها لەلایەن عەرەبە سوننەکانەوە حوکمڕانی دەکرا سەرەڕای ئەوەی عەرەبە شیعەکان زۆرینە بوون. کورد ڕووبەڕووی جینۆساید بووەوە (کەمپەینی ئەنفال نزیکەی ١٨٢,٠٠٠ کەسی کوشت). کاتێک ڕژێمەکە ڕووخا، سیستەمە نوێیەکە بە شێوەیەک داڕێژرا کە ڕێگری لە قۆرخکردنی دەسەڵات لەلایەن هیچ گرووپێکەوە بکاتەوە. مامەڵەکە سادە بوو: هەموو پێکهاتەیەکی سەرەکی کورسییەکی گەرەنتی لەسەر مێزی باڵا وەردەگرێت. ئەگەر ئەو گەرەنتییە لاببەی، هەموو سیستەمەکە دەڕووخێت.
ئێستا چی ڕوودەدات
عێراق لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ هەڵبژاردنی پەرلەمانی ئەنجامدا. چوارچێوەی هەماهەنگی، هاوپەیمانییەکی پارتە سیاسییە شیعەکان (کە باڵە نزیکەکانی ئێران لەخۆدەگرێت)، زۆرترین کورسی بەدەستهێنا. ئەوان سەرەتا سەرۆک وەزیرانی پێشوو نووری مالیکییان بۆ پۆستی سەرۆک وەزیران کاندید کرد. مالیکی زۆر مشتومڕی لەسەرە: ئەو لە ساڵی ٢٠٠٦ تا ٢٠١٤ حوکمڕانی عێراقی کرد، و زۆرێک سیاسەتە تائیفییەکانی ئەو بە هۆکاری دروستکردنی ئەو بارودۆخە دەزانن کە ڕێگەی بە داعش دا لە ساڵی ٢٠١٤ سێیەکی وڵات کۆنتڕۆڵ بکات.
پاشان شتێکی نائاسایی ڕوویدا. سەرۆکی ئەمریکا دۆناڵد ترەمپ بە ئاشکرا مالیکی بە "هەڵبژاردەیەکی زۆر خراپ" بۆ سەرۆک وەزیران ناوبرد. لەژێر فشاری ئەمریکادا، چوارچێوەی هەماهەنگی لە ٣ی ئازاری ٢٠٢٦ کاندیدکردنی مالیکیی کشاندەوە. بەڵام ئەوان لەسەر جێگرەوەیەک ڕێکنەکەوتوون. پێنج مانگ دوای هەڵبژاردنەکە، عێراق هێشتا حکومەتێکی نوێی نییە.
چوارچێوەی هەماهەنگی چییە؟
چوارچێوەی هەماهەنگی (عەرەبی: الإطار التنسيقي) هاوپەیمانییەکی فراوانی پارتە سیاسییە شیعەکانە لە عێراقدا. ئەم هاوپەیمانییە هاوپەیمانیی دەوڵەتی یاسای مالیکی، ڕێکخراوی بەدر (کە میلیشیای تایبەت بە خۆی هەیە)، هاوپەیمانیی فەتح (باڵی سیاسیی میلیشیاکانی سەر بە ئێران)، و چەندین گرووپی دیکە لەخۆدەگرێت. پێکەوە، ئەوان گەورەترین بلۆکی پەرلەمان کۆنتڕۆڵ دەکەن. لە سیستەمی عێراقدا، گەورەترین بلۆک مافی ئەوەی هەیە سەرۆک وەزیران کاندید بکات. چوارچێوەی هەماهەنگی بە شێوەیەکی بنەڕەتی بڕیار دەدات کێ وڵات بەڕێوە دەبات.
ستراتیژیی "مامەڵەی گشتگیر"ی بارزانی
ئەمە ناوەڕۆکی قەیرانەکەیە. چوارچێوەی هەماهەنگی دەیەوێت سەرەتا سەرۆک هەڵبژێرێت و دواتر مامەڵە لەگەڵ سەرۆک وەزیران بکات. بارزانی دەڵێت بە هیچ شێوەیەک نا.
بۆچی؟ لەبەر هێزی دانوستان. لە سیستەمی عێراقدا، گەورەترین کارتی کورد سەرۆکایەتییە. ئەگەر سەرۆک پێش یەکلاییکردنەوەی سەرۆک وەزیران هەڵبژێردرێت، کورد پێشتر کارتە سەرەکییەکەی دانوستانی خۆی بەخشیوە. ئەوان کاریگەریی خۆیان لەدەست دەدەن لەسەر ئەوەی کام سیاسەتمەداری شیعە دەبێتە سەرۆک وەزیران، کام وەزارەتەکان کورد لە کابینەدا وەردەگرن، و چ سازشێک دەتوانن بۆ هەرێمی کوردستان دەربهێنن (پشکی بودجە، داهاتی نەوت، بودجەی پێشمەرگە، ناوچە کێشەلەسەرەکان).
لۆژیکی بارزانی ڕاستەوخۆیە: "سەرۆکتان دەوێت؟ باشە. بەڵام سەرەتا پێمان بڵێن کێ دەبێتە سەرۆک وەزیران، و با مامەڵەیەکی گشتگیر بکەین." ئەمە دڵنیایی دەدات کە بەرژەوەندییەکانی کورد لە سەرانسەری حکومەتدا پارێزراون، نەک تەنها لە سەرۆکایەتیی ڕێوڕەسمیدا.
ڕکابەریی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان چینێکی دیکە زیاد دەکات
زیادکردنی ئاڵۆزی، دوو پارتی سەرەکیی کورد لە عێراقدا لەسەر ستراتیژییەت ناکۆکن. پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) (کە بنەماڵەی بارزانی سەرۆکایەتی دەکەن، باڵادەستن لە هەولێر و دهۆک) و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK) (کە بنەماڵەی تاڵەبانی سەرۆکایەتی دەکەن، باڵادەستن لە سلێمانی) دەیان ساڵە ڕکابەرن.
هەموو سەرۆکێکی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە لە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK) بووە: جەلال تاڵەبانی، فوئاد مەعسوم، بەرهەم ساڵح، عەبدوللەتیف ڕەشید، و ئێستاش نزار ئامێدی. پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) بۆ ماوەی ٢٠ ساڵ ئەمەی قبوڵ کرد چونکە ئەوان سەرۆکایەتی و سەرۆک وەزیرانی هەرێمی کوردستانیان کۆنتڕۆڵ دەکرد.
ئەمجارە، پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) مۆنۆپۆلی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK)ی تێکدا. ئەوان وەزیری دەرەوە فوئاد حسێنیان بۆ سەرۆکایەتی کاندید کرد و دەیانگوت پۆستەکە هی "هەموو کوردە، نەک یەک پارت." کاتێک یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK) و چوارچێوەی هەماهەنگی دەنگدانی سەرۆکایەتییان بەبێ ڕێککەوتنی سەرۆک وەزیران تێپەڕاند، پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) دانیشتنی ١١ی نیسانی بایکۆت کرد. ئامێدی بە ٢٢٧ دەنگ هەڵبژێردرا، بەڵام بەبێ بەشداریی پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP)، شەرعییەتی ئەو پرسیاری لەسەرە.
ئەمە بۆ خەڵکی ئاسایی چی دەگەیەنێت؟
پێنج مانگ بەبێ حکومەت واتە:
- هیچ بودجەیەکی نوێ نییە. عێراق بە خەرجیی فریاگوزاری کار دەکات. پڕۆژەکانی ژێرخان دەوەستن. مووچەی کەرتی گشتی دوادەکەوێت.
- پشکی بودجەی هەرێمی کوردستان سڕ کراوە. هەرێمەکە بۆ بودجەی خۆی پشت بە بەغدا دەبەستێت. نەبوونی حکومەت واتە نەبوونی دانوستانی بودجە.
- هیچ سیاسەتێک لەسەر پاشماوەی شەڕی ئێران نییە. عێراق پێویستی بە حکومەتێکە بۆ دانوستان لەسەر ئاوەدانکردنەوە، بەڕێوەبردنی کاریگەریی قەیرانی هورمز، و چارەسەرکردنی ٦١٤ مووشەک کە هەرێمی کوردستانیان پێکاوە.
- بۆشایی ئەمنی. بەبێ پشتڕاستکردنەوەی وەزیری بەرگری، هەماهەنگی نێوان هێزەکانی عێراق، پێشمەرگە، و هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی نافەرمی و ناسکە.
بۆچی کورد لە هەموو چوار پارچەکەدا دەبێت بایەخ بدات
ئەمە تەنها سیاسەتی باشوور (باشووری کوردستان) نییە. ئەوەی لە بەغدا ڕوودەدات ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ئەمانە هەیە:
- باکوور (تورکیا): حکومەتێکی لاوازی عێراق واتە تورکیا کەمتر بەرگری لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی لە باکووری عێراقدا دەبینێت. تورکیا پێشتر دەیان بنکەی سەربازی لەناو هەرێمی کوردستاندا هەیە.
- ڕۆژهەڵات (ئێران): گرووپە نزیکەکانی ئێران لە چوارچێوەی هەماهەنگیدا ڕاستەوخۆ کاریگەرییان لەسەر ئەوە هەیە کە بەغدا چۆن مامەڵە لەگەڵ مافەکانی کورد دەکات. سەرۆک وەزیرانێکی دۆستی ئێران دەتوانێت فشار لەسەر گرووپە ئۆپۆزسیۆنەکانی کورد توندتر بکات.
- ڕۆژاوا (سوریا): سەقامگیریی سیاسیی عێراق کاریگەری لەسەر هەموو ناوچەکە هەیە. دەستکەوتەکانی کورد لە سوریا سەلامەتترن کاتێک عێراق حکومەتێکی سەقامگیر و کورد-لەخۆگر هەیە.
قومارەکەی بارزانی ئەوەیە کە بە ڕەتکردنەوەی بەخشینی سەرۆکایەتی بە هەرزانی، دەتوانێت مامەڵەیەکی باشتر بۆ کورد بە گشتی بسەپێنێت. ئایا ئەمە سەرکەوتوو دەبێت یان نا، بەندە بەوەی ئایا چوارچێوەی هەماهەنگی پێویستی بە دەنگی کورد زیاترە لەوەی کورد پێویستی بە مووچەی حکومەت بێت.