نوێبوونەوەی شوێنەوارناسیی کوردستان: ٨ هەزار شوێن، ٢٥ تیمی نێودەوڵەتی، و شارستانییەتێک ڕوو دەدات

٧. نوێبوونەوەی شوێنەوارناسیی کوردستان شارستانییەتێک ئاشکرا دەکات لە هەمان کاتدا شەڕی سڕینەوەکەی دەدات

هەرێمی کوردستانی عێراق زیاتر لە ٨ هەزار شوێنی شوێنەوارناسی تۆمار کردووە، بەڵام تەنها نزیکەی نیوەی خاکەکەی پشکنراوە و شارەزاکان پێشبینی دەکەن ژمارەکە بتوانێت لە ١٠ هەزار تێبپەڕێت. ئێستا ٢٥ تا ٣٠ تیمی نێودەوڵەتی لێکۆڵینەوەی وەرزی ئەنجام دەدەن، لە دەزگاکانی Harvard تا Tübingen، Cambridge تا Bologna.

دۆزینەوەکان سەرنجڕاکێش بوون. زانکۆی Udine ١٣ پەیکەرەتاشیی گەورەی ئاشووری لە فەیدەی نزیکی دهۆک دۆزییەوە، گرنگترین پەیکەرەتاشی ئاشووری کە لە ١٨٤٥ بەدوا دۆزراوەتەوە. لە باسەتکی، زانکۆی Tübingen شاری شاهانەی ونبووی Mardaman ناسایەوە بە ٩٢ تەختی خەتی میخی کە بۆ نزیکەی ١٢٥٠ پ.ز دەگەڕێتەوە. لە گردی کوناره لە نزیکی سلێمانی، تیمی CNRS ی فەرەنسی تەختی خەتی میخی دۆزییەوە کە بوونی شانشینێکی سەردەمی بڕۆنزی نەناسراوی لە پێشەوەی زاگرۆس سەلماند. پشکنینی دەشتی هەولێری Harvard زیاتر لە ٧٢٨ شوێن لە ٣,٢٠٠ کم² تۆمار کردووە.

پووچەڵکردنەوەی گۆڕینی مێژووی بەعس

بەرنامەی ڕژێمی بەعسی بۆ نووسینەوەی مێژوو بە پلان کوردی بە گەلانی کۆنی وەک لوللوبی و گوتییەکان بەست، ئەو گەلانەی کە پڕۆپاگەندای شاهانەی میزۆپۆتامیای سەردەمی بڕۆنز وەک "دوژمنانی شارستانییەت" وێنایان کردبوون. بەڵگەی شوێنەوارناسیی مۆدێڕن لە بەرزاییەکانی زاگرۆس زیاتر ئاشکرا دەکات کە ئەمانە کۆمەڵگەی پێشکەوتوو بوون، نەک ئەو هۆزە کێوییە هاڕانەی ڕیتۆریکی ئەککەدی و سوومەری.

حکومەتی هەرێم ئێستا شوێنەوارناسی وەک بزوێنەرێک بۆ گەشتیاریی کولتووری و ناسنامەی نیشتمانی دادەنێت. بێستانسوور لە لیستی کاتیی یونسکۆ دایە. پڕۆژەی مۆزەخانەی شانەدەر پێشدەکەوێت. قەڵای هەولێر لەوێوە شوێنی میراتی جیهانیی یونسکۆیە. لە بواری مۆزەخانەکاندا، مۆزەخانەی کوردستان کە Daniel Libeskind دیزاینی کردووە، بینایەکی ١٥٠ هەزار فووت چوارگۆشەیی لە بنکەی قەڵای هەولێر، بە چوار قەبارەی پێکەوە تەنیوی کە نوێنەرایەتیی چوار پارچەی کوردستان دەکەن.

کۆتایی: هێڵی زاگرۆسی لە نیۆلیتیکەوە تا ئێستا

ئەم حەوت بابەتە لێکۆڵینەوەیە لەسەر یەک ڕیسمانی چیرۆکی کۆدەبنەوە: میراتی قووڵ و بەردەوام و ناکۆکیانەی گەلی کورد لە نیشتمانی زاگرۆسییاندا. DNA ی کۆن ئێستا هێڵێکی نەبڕاوی جینەتیکی لە کۆنترین جوتیارانی Ganj Dareh (نزیکەی ١٠,٠٠٠ پ.ز) بە بەردەوامیی کالکۆلیتیک و ئیمپراتۆرییە مێژووییەکان بۆ دانیشتوانی کوردی ئەمڕۆ دەبەستێتەوە، کە بەرزترین ڕێژەی ڕەچەڵەکی نیۆلیتیکی زاگرۆسیان لە هەر گەلێکی زیندوودا هەڵدەگرن.

بەڵام میرات هێشتا مەیدانی شەڕە. تورکیا پیشەسازیی کوردی سەردەمی ناوەڕاستی بەناوی "سەلجووقی" ناو دەنێت. سیاسەتی تاکزمانیی ئێران ئەوەیە کە شارەزاکان زمانکوشتنی پێ دەڵێن. تەنها ١٨٪ ی کوردانی لاوی تورکیا دەتوانن بە تەواوی زمانەکەیان بەکاربهێنن. هەڵمەتەکانی دژبەرە ڕاستییەکن بەڵام لاوازن: دەستنامەی ئۆکسفۆرد یەکەم بنەمای گشتگیری ئینگلیزی بۆ زمانەوانیی کوردی دادەنێت، ئامرازە دیجیتاڵییەکان ئەندازیاری دروست دەکەن، و زیاتر لە ٢٥ تیمی شوێنەوارناسیی نێودەوڵەتی هەر وەرزێک کار دەکەن بۆ پڕکردنەوەی ئەوەی لەژێر ڕژێمی بەعسدا بوو بە بۆشاییەکی فەرمانکراو لەسەر نەخشەی شارستانییەتی مرۆڤ.

سەرنجڕاکێشترین دۆزینەوە لە هەموو حەوت بابەتەکەدا نەک دۆزینەوەیەکی تاک بەڵکو ئەو شێوازەیە کە پێکەوە پێک دەهێنن: گەلێک کە ڕەگی بایۆلۆژی و کولتووری و زمانەوانییەکانی دەگەڕێتەوە بۆ خود ڕەگەکانی ژیانی نیشتەجێبووی مرۆڤ، و تۆمارکردنی ئەو ڕەگانە هێشتا کارێکی بەرخۆدانە.