بەردی گۆڕستانێکی کوردیی سەردەمی ناوەڕاست لە گەڤاش ڕووی لە دەزگای سڕینەوەی میراتی تورکیا دەکاتەوە

٢. بەردی گۆڕستانێکی کوردیی سەردەمی ناوەڕاست لە گەڤاش ڕووی لە دەزگای سڕینەوەی میراتی تورکیا دەکاتەوە

لە ئازاری ٢٠٢٦، Ercan Çalış و Yazar Korkmazer لە زانکۆی Van Yüzüncü Yıl شیکارییەکانی خۆیان بڵاوکردەوە لەسەر بەردی گۆڕێکی تایبەت کە لە گۆڕستانی گەڤاش لە نزیکی گۆلی وان دۆزراوەتەوە. ئەم بەردە تاکە بەردی گۆڕی وێنەدارە لەنێوان نزیکەی ١,٠٠٠ گۆڕی تۆمارکراوی ئەو شوێنەدا. لە بەردی سپی ئاهەکی هەڵکەندراوە و نەخشێکی سەرنجڕاکێشی ئەژدەهای دووسەری تێدایە لەناو تاقێکی تیژدا. بەردەکە بۆ ٧١٠ کۆچی (١٣١٠-١٣١١ ز) دەگەڕێتەوە و مردووەکەی لە ڕێگەی نووسینی عەرەبییەوە دەناسێنێت. وەستاکە وەک یوسف کوڕی میران تۆمار کراوە، و میران یەکێکە لە بەناوبانگترین ناوی هۆزەکانی کوردی لە ناوچەی گۆلی وان.

هۆزی میران (کوردی: مێران، واتای "مێرانەکان" لە مێر، شاهزادە) بەگوێرەی کۆنسووڵی بەریتانیا بۆ کوردستان، "یەکێک لە کاریگەرترین و دەوڵەمەندترین هۆزەکان بوو لە ناوچەی دەوروبەری بەرزاییەکانی باشووری گۆلی وان." ناوی وەستاکە بەڵگەی ڕاستەوخۆی پیشەسازیی کوردی لە سەردەمی ناوەڕاستە.

ناونانی "سەلجووقی" لە ڕووی مێژوویییەوە ناممکینە

Çalış و Korkmazer ئەم فۆسیلەیان بەناوی "سەلجووقی" ناو بردووە، بەڵام سوڵتانگەری سەلجووقیی ڕووم لە ١٣٠٨ بوونی نەمابوو، دوو تا سێ ساڵ پێش هەڵکەندنی بەردی گۆڕەکە. لەدوای شکستی مەغوولی سەلجووقییەکان لە Köse Dağ لە ١٢٤٣، سوڵتانگەرییەکە بووە دەوڵەتی سەرسپی. کۆتایین سوڵتانەکەی، Mesud II، لە ١٣٠٨ کوژرا بەبێ جانشین. لە ١٣١٠، ناوچەی وان/گەڤاش لەژێر سەرکردایەتیی مەغوولی ئیلخانی و دەسەڵاتی فراوانبووی میرنشینە کوردییەکان بوو.

لێکۆڵینەوەی Alexander Khachatrian لە Iran and the Caucasus (Brill, 2003) پشتڕاست دەکاتەوە کە "چەندین میرنشینی کوردی لە سەدەی ١٤ لە ئەرمەنستانی باشوور دەبینرێن"، بەتایبەت ناوچەی وان-ڤۆستان وەک میرنشینی هۆزیی کوردی هەکاری دیاری دەکات، هەمان ناوچەیەی کە بەردی گۆڕەکە تێدا دۆزراوەتەوە. بەرچاوترین یادگاری لە هەمان گۆڕستاندا، گۆڕی Halime Hatun (١٣٥٨)، بۆ شاهزادەیەک بنیات نرابوو کە "شووی بە مێری کوردی هەکاری کرد، کە لەو کاتەدا فەرمانڕەوای ئەم ناوچەیە بوو." میرنشینی هەکاری کە لە لایەن عیززالدین شێر دامەزرابوو، فەرمانڕەوایەتیی وان و ڤۆستان و ناوچە دەوروبەرەکانی دەکرد تا ١٨٤٥.

شێوازێکی سیستەماتیکی دەستدرێژی کولتووری

بابەتی گەڤاش تاک نییە. خود گۆڕستانەکە بە فەرمی بەناوی "گەڤاش سەلجووقلو مەزاریغی" (گۆڕستانی سەلجووقی) ناسراوە سەرەڕای ئەوەی بەردی گۆڕەکانی تەنها لە سەردەمی پاش سەلجووقن. میدیای دەوڵەتی تورکیا بەیەکدەنگی ئەم چوارچێوەیە بەکاردەهێنێت، و شوێنەکە لە لایەن بەرنامەی "گەلەجەگە میراس" (میرات بۆ داهاتوو) ی سەرۆکایەتییەوە هەڵگیراوە و ناونانی هەڵەکە زیاتر فەرمی کراوە. ناسنامەی هۆزیی کوردیی وەستاکە لە هیچ ڕاپۆرتێکی تورکیدا باس ناکرێت.

کتێبی Sara Kuehn بەناوی The Dragon in Medieval East Christian and Islamic Art (Brill, 2011) نیشان دەدات کە نەخشی ئەژدەها لە ناوچەی گۆلی وان نوێنەرایەتیی وشەنامەی هونەریی فرەکولتووری دەکات کە ئاسیای ناوەندی و فارسی و ئەرمەنی و ئیسلامیی فراوان دەگرێتەوە، نەک دیاردەیەکی تەنها "تورکی". ئەم شێوازە لە فۆسیلە تاکەکان فراوانترە. پرۆگرامی سیستەماتیکی تورکیا بۆ تورکیکردنی ناوی شوێنەکان، کە ناوی کوردی و ئەرمەنی و یۆنانی و ئاشووری گۆڕیوە، بە فراوانی بەڵگەنامە کراوە.