DNA ی کۆن سەلمێنی سێ هەزار ساڵ بەردەوامیی جینەتیکی لە دڵی زاگرۆسی کوردستان

١. DNA ی کۆن سەلمێنی سێ هەزار ساڵ بەردەوامیی جینەتیکی لە دڵی زاگرۆسی کوردستان

لێکۆڵینەوەیەکی ئایاری ٢٠٢٥ لە Nature Scientific Reports لە لایەن Motahareh Ala Amjadi و هاوکارانیەوە ئەوەی بەرهەم هێنا کە بلۆگی زانستی Anthropology.net بەناوی "یەکێک لە بەرفراوانترین و باشترین بەڵگە پشتگیرکراوەکانی بەردەوامیی جینەتیکی کاتی لە جیهانی کۆندا" ناسراوە. تیمەکە ٥٠ نموونەی لە نۆ شوێنی شوێنەوارناسییەوە لە سەرتاسەری ئێران شیکاری کرد و ٢٣ میتۆجینۆمی نوێ و ١٣ جینۆمی ناوکی بەرهەم هێنا کە ماوەی ٤٧٠٠ پ.ز تا ١٣٠٠ ز دەگرێتەوە، زیاتر لە شەش هەزار ساڵ.

گرنگترین دۆزینەوەی لێکۆڵینەوەکە لەسەر پیاوێکە لە Gol Afshan Tepe، لە پێشەوەی ڕۆژهەڵاتی زاگرۆس، کە بۆ سەرەتای سەردەمی کالکۆلیتیک (نزیکەی هەزارەی ٥ی پ.ز) دەگەڕێتەوە. شیکاری ADMIXTURE ی سەرپەرشتیکراو نیشانی دا کە بە سەرەکی لە جوتیارانی نیۆلیتیکی سەرەتا دابەزیبوو کە خزمایەتییان بوو بە دانیشتوانی Ganj Dareh و Wezmeh و Tepe Abdul Hosein، هەموو شوێنەکان لە ناوەندی زاگرۆس، لەوەی ئەمڕۆ پارێزگای کرماشان و لۆرستانە، دڵی کوردستانی ئێران. وەک نووسەرەکان دەڵێن: "هەموو ئەم دۆزینەوانە بەردەوامیی درێژخایەنی کولتووری و بایۆلۆژی لە زاگرۆس و دەوروبەریدا پیشان دەدەن."

ئەم بەردەوامییە بەسەر تەقەڵای سیاسی سەرسام هێنەردا بەردەوام بوو. نموونەکانی سەردەمی هەخامەنشی و پارتی و ساسانی نیشان دەدەن کە سەرەڕای هاتنەسەرکار و کەوتنی ئیمپراتۆرییەکان، پێکهاتەی جینەتیکی بنەڕەتی دانیشتوانی دەشتایی بەچکۆلەکە بە بەرچاوی جێگیر مابووەوە. دووڕەچەڵەکی دایکی کە haplogroup ەکانی H و J و U و T و HV زاڵن، هەمان دووڕەچەڵەکن کە لە دانیشتوانی ئێرانی و کوردی ئەمڕۆدا دەبینرێن، لە پێشامێژییەوە تا ئەمڕۆ بەردەوام بوون. کورتەی خود بابەتەکە دەڵێت: "شیکاریی کاتیی دووڕەچەڵەکی تاک دایکی لە دەشتایی ئێران جێگیریی دانیشتوان لە پێشامێژییەوە تا ئەمڕۆ دەردەخات."

ئەمە چی واتا دەدات بۆ میراتی جینەتیکی کوردی

بابەتەکە بە ئاشکرا باسی کوردی ئەمڕۆ ناکات، بەڵام ئەنجامەکان ڕاستەوخۆن. شوێنی سەرەکیی سەرچاوە نیۆلیتیکییەکە، Ganj Dareh، لە پارێزگای کرماشان، دڵی کوردستانی ئێرانە. پێکهاتەی ڕەچەڵەکی "Iran_N" یان "نیۆلیتیکی زاگرۆس" کە لەم لێکۆڵینەوەیە و لێکۆڵینەوەکانی پێشتر (Lazaridis et al. 2016; Broushaki et al. 2016) دیاری کراوە، بە بەرزترین ئاست لە کوردان و لوڕەکاندا هەیە، بەگشتی ٤٠ تا ٦٠ لە سەدی ڕەچەڵەکی گشتی. لێکۆڵینەوەیەکی ٢٠١٩ لەسەر جینۆمی ١,٠٢١ ئێرانی (Hosseinzadeh et al., PLOS Genetics) کوردی لەناو "کۆمەڵی ناوەندی ئێرانی" دانا کە جێگیری بۆ لانیکەم ٥,٠٠٠ ساڵ نیشان دەدات بە هاتنە ژوورەوەی سنووردار لە دەرەوە.

زنجیرەی بەڵگەکان ئێستا بەهێزە: جوتیارانی نیۆلیتیکی زاگرۆس (نزیکەی ١٠,٠٠٠ پ.ز) ← بەردەوامیی کالکۆلیتیک (نزیکەی ٤٧٠٠ پ.ز، ئەم لێکۆڵینەوەیە) ← مانەوە لە سەردەمی ئیمپراتۆرییە مێژووییەکاندا (٣٥٥ پ.ز تا ٤٦٠ ز) ← دانیشتوانی کوردی ئەمڕۆ کە بەرزترین ڕێژەی ئەم ڕەچەڵەکەیان هەڵدەگرن. وەک Anthropology.net کورتی کردەوە: "ئیمپراتۆری واتای سڕینەوەی نەدا."

سەرنجێکی گرنگ: بەردەوامیی جینەتیکی واتای دابڕانی جینەتیکی نادات. کوردی ئەمڕۆ هەروەها نزیکەی ١٥ تا ٣٠٪ پێکهاتەی ئەناتۆلی/شامی و نزیکەی ١٥ تا ٣٠٪ پێکهاتەی دەشتاییی (هیندوئێرانی) یان هەیە. لێکۆڵینەوەکە بنەمایەکی زاڵی زاگرۆسی دادەنێت، نەک دابەزینی بێگرد.