ئیراق بە دەنگی ئیرانییەکان نیزار ئامەدیی یەکەمی سەرۆکی عیراق هەڵبژارد، پارتی بۆ پاراستنی هێزی دانوستاندنی کورد بۆیکۆت کرد
پەرلەمانی عێراق لە 11ی نیساندا کاندیدی یەکەم نیزار ئامەدی وەک سەرۆکی عێراق هەڵبژارد، بەڵام ئەم دەنگدانە کێشەیەکی قوڵتر ئاشکرا کرد. پارتە شیعەکانی هاوپەیمانی ئیران زۆریان لە هەڵبژاردنی سەرۆک پێش لە دیاریکردنی سەرۆک وەزیران کردن. ئەم ریزبەندیە هێزی دانوستاندنی کوردەکان لەناو دەبات: ئەگەر سەرۆکی پێشتر بدرێت، کورد لە دانوستاندنی بودجە، کابینە، پێشمەرگە و ناوچە داکۆکراوەکاندا هێزی نامێنێت. سەرۆکی پارتی مەسعوود بارزانی دانیشتنەکەی بۆیکۆت کرد و داوای کرد هەردوو پۆست وەک پاکێجی یەکجار دیاری بکرێن. یەکەم وتی: لەبەر ئەوەی پارتی دوو پۆستی سەرەکیی هەرێمی کوردستانی لە دەستە، سەرۆکایەتیی بەغدا مافی ئێمەیە.
رەخنەگرەکان ئاماژە بۆ ئەوەی داوای "پاکێج" ی بارزانی هەروەها بەرژەوەندیی پارتیش دەگەیەنێت. پارتی وەزیری دەرەوە فوئاد حسێن ی کاندید کرد بۆ سەرۆکی. ئەگەر سەرکەوتبایە پارتی هەردوو پۆستی سەرەکیی هەرێمی کوردستان و سەرۆکایەتیی عێراقیش کۆنترۆڵ دەکرد، ئەمەش کۆمەڵەبوونەوەیەکی بێوێنەی دەسەڵاتی سیاسیی کورد لە دەستی یەک پارتدا دەبوو. لایەنگرەکان وتیان: جگە لە ئەوەی کام پارت پۆستەکە بگرێتەوە، سەرۆکێک کە بە دەنگی بڵۆکی شیعە هەڵدەبژێردرێت بەرپرسیارەتیی لەگەڵ چارچێوەی هاواهەنگییە نەک لەگەڵ بەرژەوەندیی کورد.
دابەشکردنی دەسەڵات لە عێراقدا چۆن کار دەکات؟
عێراق لە سێ کۆمەڵەی سەرەکی پێکهاتووە: عەرەبە شیعەکان (نزیکەی 60ی سەدی دانیشتووان)، عەرەبە سوننەکان (نزیکەی 20 لە سەد) و کوردەکان (نزیکەی 15-20 لە سەد). دوای داگیرکردنی ئەمریکا لە 2003 دا سێ گروپەکە رێککەوتنییەکی نافەرمییانەیان کرد:
- سەرۆک (تەواو ئایینی): هەمیشە کورد
- سەرۆک وەزیران (دەسەڵاتی راستەقینە): هەمیشە عەرەبی شیعە
- سەرۆکی پەرلەمان: هەمیشە عەرەبی سوننە
ئەم رێککەوتنە بە محاصەسە (دابەشکردنی ئایینی) ناسراوە. یاسا نییە، بەڵام لە 2003 ەوە کاتژمێری سیاسەتی عێراقە.
ئەم سیستمە بۆچی هەیە؟
لە سەردەمی سەدام حسێندا (1979-2003) عێراق تەنها لەلایەن عەرەبە سوننەکانەوە بەرێوەبرایەتی دەکرا، سەرەڕای ئەوەی شیعەکان زۆرینە بوون. کوردەکان تووشی جینۆساید بوون: ئەنفال نزیکەی 182,000 کەسی کوشت. کاتژمێر رووخا، سیستمەکەی نوێ بۆ ئەوە دانرا کە هیچ لایەنێک بە تەنهایی دەسەڵات نەگرێتەوە. ئەوەش بنەمای متمانەی هاوبەشە.
ئێستا چی روو دەدات؟
عێراق لە تشرینی دووەمی 2025 دا هەڵبژاردنی پەرلەمانی ئەنجامدا. چارچێوەی هاواهەنگی (هاوپەیمانیی پارتە شیعەکانی هاوپەیمانی ئیران) زۆرترین کورسییان برد. هەر لە سەرەتادا سەرۆک وەزیرانی پێشوو نوری مالیکی یان کاندید کرد. مالیکی لە 2006 تا 2014 حکومەتی کرد، زۆربەی سیاسەتە ئایینییەکانی بوونە هۆی سەرهەڵدانی داعش لە 2014 دا.
دواتر شتێکی نائاسایی روویدا. سەرۆکی ئەمریکا دۆنالد ترامپ بە ئاشکرا وتی مالیکی "هەڵبژاردەیەکی زۆر خراپە". لەژێر فشاری ئەمریکا چارچێوەی هاواهەنگی لە 3ی ئازاری 2026 دا کاندیدایەتیی مالیکیی کێشایەوە. بەڵام لەسەر جێگرەوەیەکی رێکنەکەوتن. پێنج مانگ دوای هەڵبژاردن عێراق هێشتا حکومەتی نوێی نییە.
چارچێوەی هاواهەنگی چییە؟
چارچێوەی هاواهەنگی (عەرەبی: ئەلئێتار ئەلتەنسیقی) هاوپەیمانییەکی فراوانە لە پارتە شیعەکانی عێراق. هاوپەیمانیی دەوڵەتی یاسای مالیکی، رێکخراوی بەدر (میلیشیای خۆی هەیە)، هاوپەیمانیی فەتح (بازووی سیاسیی میلیشیاکانی هاوپەیمانی ئیران) و چەند بەشی تری لەخۆی دەگرێتەوە. پێکەوە زۆرترین بڵۆکی پەرلەمانیان کۆنترۆڵ دەکەن و کاندیدی سەرۆک وەزیران دیاری دەکەن.
ستراتیژیی پاکێجی بارزانی
ئەمە ناوەندی قەیرانەکەیە. چارچێوەی هاواهەنگی دەیەوێت سەرەتا سەرۆک هەڵدەبژێرێت و پاشان سەرۆک وەزیران. بارزانی ئەمە بە تەواوی رەت دەکاتەوە.
بۆچی؟ لەبەر هێزی دانوستاندن. لە سیستەمی عێراقدا زۆرترین کارتی کورد سەرۆکایەتییە. ئەگەر سەرۆک پێشتر لە سەرۆک وەزیران هەڵدەبژێردرێت، کورد کارتی سەرەکیی خۆی بەبێ دەست دەدات. بودجە، وەزیرانیی کورد، دارایی پێشمەرگە، ناوچە داکۆکراوەکان هەموو دەچنەوە ژێر پرسیار.
لۆژیکی بارزانی سادەیە: "سەرۆکتان دەوێت؟ باشە. بەڵام سەرەتا بڵێن سەرۆک وەزیران کێیە، پاشان هەموو شتێک پێکەوە دانوستاندن دەکەین."
کێشەی پارتی و یەکەم
دوو پارتە سەرەکییەکانی کورد لە ستراتیژیدا ناکۆکن. پارتی (بە سەرکردایەتیی خێزانی بارزانی، دەسەڵاتی هەولێر و دهۆک) و یەکەم (بە سەرکردایەتیی خێزانی تاڵەبانی، دەسەڵاتی سلێمانی) دەیانە رکابەرن.
لە 2005 ەوە هەر سەرۆکێکی عێراق لە یەکەم بووە: جەلال تاڵەبانی، فوئاد مەعسوم، بەرهەم ساڵح، عەبدوللەتیف رەشید و ئێستا نیزار ئامەدی. پارتی 20 ساڵ ئەمەی قبوڵکرد چونکە سەرۆکایەتی و سەرۆک وەزیرانیی هەرێمی کوردستانی لە دەستی خۆیدا بوو.
ئەم جارە پارتی پەڵە لە ئیحتیکاری یەکەم کرد. وەزیری دەرەوە فوئاد حسێن ی کاندید کرد و وتی سەرۆکایەتیی عێراق مافی هەموو کوردە نەک یەک پارت. کاتژمێر یەکەم و چارچێوەی هاواهەنگی بەبێ رێککەوتنی سەرۆک وەزیران دەنگی سەرۆکیان دا، پارتی دانیشتنەکەی 11ی نیسانی بۆیکۆت کرد. ئامەدی بە 227 دەنگ هەڵدەبژێردرا، بەڵام بەبێ بەشداریی پارتی رەوابوونیی لەژێر پرسیارە.
بۆ خەڵکی ئاسایی چی دەگەیەنێت؟
پێنج مانگە بەبێ حکومەت واتە:
- بودجەی نوێ نییە. عێراق بە خەرجی فریاکەیی کار دەکات. پرۆژەکانی ژێرخان وەستاون و موچەی کارمەندانی دەوڵەت دوا دەکەوێت.
- پشکی بودجەی هەرێمی کوردستان بەستراوە. هەرێم پشت بە بودجەی بەغدا دەبەستێت. حکومەت نەبێت، دانوستاندنی بودجەش نەبێت.
- سیاسەتی دوای جەنگی ئیران نادیارە. عێراق پێویستیی بە حکومەتە بۆ دانوستاندنی نوێسازی، قەیرانی هورمز و ئەو 614 موشەکەی کە بەرەو هەرێمی کوردستان کرانەوە.
- بۆشاییی ئاسایش. بەبێ وەزیری بەرگریی پەسەندکراو، هاواهەنگیی نێوان سوپای عێراق و پێشمەرگە و هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی نافەرمی و لاوازە.
بۆچی کوردی هەر چوار پارچە پێویستە بالی بدات؟
ئەمە تەنها سیاسەتی باشوور نییە. ئەوەی لە بەغدا روو دەدات راستەوخۆ کاریگەرییە لەسەر:
- باکور (تورکیا): حکومەتێکی لاوازی عێراق واتە تورکیا کەمتر بەرگری لەبەردەم ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانیی لە باکووری عێراق. تورکیا ئێستاش بنکەی سەربازیی لە هەرێمی کوردستاندا هەیە.
- رۆژهەڵات (ئیران): گروپە ئیرانییەکانی چارچێوەی هاواهەنگی راستەوخۆ کاریگەری دەکەن لەسەر مافەکانی کورد. سەرۆک وەزیرێکی نزیک لە ئیران فشار لەسەر ئۆپۆزیسیۆنی کورد زیاتر دەکات.
- رۆژاوا (سوریا): ئارامیی سیاسیی عێراق کاریگەرییە لەسەر هەموو ناوچەکە. دەستکەوتەکانی کورد لە سوریا کاتژمێر عێراق حکومەتێکی جێگر و کوردی لەخۆگرتووی هەبێت پارێزترن.
قوماری بارزانی ئەوەیە کە بە رەتکردنەوەی دانی سەرۆکایەتی بە هەرزانی، بتوانێت رێککەوتنێکی باشتر بۆ هەموو کورد دەستبەخات بکات. سەرکەوتنی پەیوەستە بەوەی کە چارچێوەی هاواهەنگی زیاتر پێویستیی بە دەنگی کوردە یان کورد زیاتر پێویستیی بە موچەی حکومەتە.