زیلینسکی: ئوکرانیا چەکی ئەتۆمی دابەزاند بۆ ئەندامەتی ناتۆ کە هەرگیز نە

سەرۆکی ئۆکرانیا ڤۆلۆدیمیر زێلێنسکی Volodymyr Zelensky ڕادەگەیەنێت کە ئۆکرانیا تەنها دوو ڕێگەی لەبەردەمە بۆ دەستەبەرکردنی ئاسایش: ئەندامییەتی تەواو لە ناتۆ NATO یان دەستڕاگەیشتن بە چەکی ئەتۆمی. ئەم لێدوانە گۆڕانکارییەکی بەرچاوە لە گوتاری کیێڤ Kyiv دا.

ئەوەی زێلێنسکی Zelensky وتی

لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ ڕۆژنامەی لۆ مۆند Le Monde ی فەرەنسی لە 26-27ی ئازاری 2026، زێلێنسکی بەهێزترین پاساوی خۆی دەخاتە ڕوو: "تەنها دوو ڕێگە هەیە بۆ پاراستنی ئۆکرانیا، یان دەبێت بچینە ناو ناتۆ NATO، یان چەکی ئەتۆمی بەدەست بهێنین." ئەو باس لەوە دەکات کە گەرەنتییە ئەمنییەکانی ڕۆژئاوا پووچ بوونەتەوە، و شەڕی ئەمریکا و ئێران سەرنجی جیهانی لەسەر خەباتی ئۆکرانیا لاداوە.

زێلێنسکی پێشتر لە تشرینی یەکەمی 2024 لێدوانی هاوشێوەی دابوو بەڵام بە خێرایی لێی پەشیمان بووەوە. ئەمجارە، پاشەکشەی نەکرد، کە ئەمەش ئاماژەیە بۆ گۆڕانکارییەکی بە ئەنقەست لە ستراتیژدا.

مەمۆراندۆمی بوداپێست چییە؟

بۆ تێگەیشتن لەوەی بۆچی ئەم بابەتە گرنگە، پێویستە بزانیت ئۆکرانیا وازی لە چی هێنا و لە بەرامبەردا بەڵێنی چی پێدرا.

کاتێک یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی 1991 هەڵوەشایەوە، ئۆکرانیا سێیەم گەورەترین جبەخانەی ئەتۆمی جیهانی بۆ مایەوە، کە نزیکەی 1,900 کڵاوەی جەنگی ستراتیژی، 176 موشەکی بالیستی نێوان کیشوەرەکان (SS-19 و SS-24)، و 44 فڕۆکەی جەنگی ستراتیژی لەخۆ دەگرت. لەسەر کاغەز، ئۆکرانیا شەو و ڕۆژێک بووە زلهێزێکی ئەتۆمی.

لە 5ی کانوونی یەکەمی 1994، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، ڕووسیا، و شانشینی یەکگرتوو (بەریتانیا) مەمۆراندۆمی بوداپێست Budapest Memorandum یان واژۆ کرد. ڕێککەوتنەکە سادە بوو: ئۆکرانیا واز لە هەموو چەکە ئەتۆمییەکانی دەهێنێت. لە بەرامبەردا، ئەو سێ زلهێزە پابەند دەبن بە ڕێزگرتن لە سەربەخۆیی، سەروەری، و سنوورەکانی ئێستای ئۆکرانیا. ئەوان بەڵێنیاندا کە هێز یان فشاری ئابووری دژی ئۆکرانیا بەکار نەیەنن.

ئۆکرانیا بەشە پابەندییەکەی خۆی جێبەجێ کرد. دوایین کڵاوەی جەنگی لە حوزەیرانی 1996 ڕادەستی ڕووسیا کرا. بەڵام کێشەیەکی سەرەکی هەبوو: ئەمانە پابەندی سیاسی بوون، نەک گەرەنتی ئەمنی یاسایی پابەندکەر. هیچ پەیماننامەیەک پەسەند نەکرا و هیچ میکانیزمێکی جێبەجێکردن نەبوو.

ڕووسیا بە ئاشکرا مەمۆراندۆمەکەی پێشێل کرد، سەرەتا بە لکاندنی کریمیا Crimea لە ساڵی 2014، پاشان بە دەستپێکردنی هێرشێکی بەرفراوان لە شوباتی 2022. ئەمریکا و بەریتانیا پشتگیرییان پێشکەش بە ئۆکرانیا کرد بەڵام هەرگیز دەستوەردانی سەربازییان نەکرد، کە ئەوە شتێکە کە گەرەنتییەکی بەرگری پابەندکەر پێویستی پێی دەبوو.

بۆچی ئێستا گرنگە

پاساوەکەی زێلێنسکی ڕوونە: ئۆکرانیا متمانەی بە سیستەمی نێودەوڵەتی کرد، چەک داماڵرا، و لەلایەن یەکێک لە گەرەنتیکارەکانەوە هێرشی کرایە سەر. ئەم وانەیە بۆ هەر وڵاتێک کە بیر لە داماڵینی چەکی ئەتۆمی دەکاتەوە، وێرانکەرە. ئەگەر وڵاتێک چەکەکانی لەسەر بنەمای بەڵێن تەسلیم بکات و ئەو بەڵێنانە بێ هیچ لێکەوتەیەک بشکێنرێن، بۆچی هیچ وڵاتێکی دیکە جارێکی تر چەک داماڵێت؟

ئۆکرانیا لە ئەیلوولی 2022 داواکاری بۆ ئەندامییەتی خێرای ناتۆ NATO پێشکەش کرد، بەڵام ئەندامییەتی لە کاتێکدا ململانێیەکی چالاک بەردەوام بێت، بە دوور دەزانرێت. گومانی ئیدارەی ترەمپ Trump بەرامبەر بە ناتۆ زیاتر دۆخەکەی بۆ ئۆکرانیا ئاڵۆز کردووە.