بۆمبی ئابووری شاراوەی شەڕی ئێران: قەیرانی قەرز کە دەتوانێت هەژارترین وڵاتانی جیهان وێران بکات

زیانە ئابوورییەکان زۆر زیاترن لە تەنها نرخی بەنزین. قەیرانێکی جیهانیی قەرز هەڕەشە لە هەژارترین نەتەوەکانی جیهان دەکات.

کێڵگە نەوتی و غازییە زیانلێکەوتووەکان ڕەنگە تا پێنج ساڵ کاتیان پێویست بێت بۆ نۆژەنکردنەوە. بازاڕەکانی ئەمریکا پێشبینی دەکەن یەدەگی فیدراڵی ڕێژەی سوود بەرز بکاتەوە.

ئەزموونی ساڵانی هەشتاکان

کاتێک ئۆپیک OPEC لە ساڵی 1973 ئابڵۆقەی نەوتی دانا و نرخەکان 300% بەرزبوونەوە، وڵاتە گەشەسەندووەکان ڕووبەڕووی لێدانێکی دووسەرە بوونەوە. سەرۆکی یەدەگی فیدراڵی پۆڵ ڤۆڵکەر Paul Volcker سوودی گەیاندە 20%. تا ساڵی 1982، مەکسیک مایەپووچ بوونی خۆی ڕاگەیاند. ئەفریقای خواروو-سەحرا زیاتر لە 20 ساڵی پێچوو بۆ ئەوەی چاک ببێتەوە.

گەرووی هورمز Strait of Hormuz چییە؟

نزیکەی 20 ملیۆن بەرمیل نەوت لە ڕۆژێکدا پێیدا تێپەڕ دەبوو. زۆرینەی هەرە زۆری بۆ بازاڕەکانی ئاسیا بوو.

ڕێژەی وڵاتانی کەمداهات لە تەنگژەی قەرزدا (debt distress) زیاتر لە دوو هێندە زیادی کردووە، لە 24% لە ساڵی 2013ـەوە بۆ 54% لە ساڵی 2024. چین بووەتە گەورەترین قەرزدەری دوولایەنە بە نزیکەی 147.5 ملیار دۆلار قەرزی هەڵپەسێردراو.

قەبارەی شۆکەکە

یەدەگی فیدراڵی داڵاس (Dallas Fed) پێشبینی کردووە گەشەی تێکڕای بەرهەمی ناوخۆیی جیهان (global GDP) بە ڕێژەی 2.9 خاڵی سەدی دابەزێت. قەتەر 40%ی هیلیۆمی جیهان دابین دەکات. پەینی یوریا (Urea fertilizer) لە 475 دۆلارەوە بۆ 680 دۆلار بۆ هەر تۆنێک بەرزبووەوە.

گۆڵدمان ساکس Goldman Sachs پێشبینی دەکات ئابووری کوێت و قەتەر بە ڕێژەی 14% بچووک ببنەوە.