Netanyahu هێرشی کردە سەر Erdogan لەسەر کوردەکان: ھاوسۆزیی ڕاستەقینە یان چەکسازیی سیاسی؟

سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل Benjamin Netanyahu ڕۆژی هەینی هێرشێکی توندی کردە سەر سەرۆکی تورکیا Recep Tayyip Erdoğan و تۆمەتباری کرد بە "کۆمەڵکوژی هاوڵاتیانە کوردەکانی خۆی." ئەم لێدوانە مشتومڕێکی توندی لەنێوان کۆمەڵگاکانی کوردیدا هەڵھێناوە دەربارەی ئەوەی سەرکردەی ئیسرائیل لە نیگەرانیی ڕاستەقینەوە قسە دەکات یان لە حیسابکاری سارد سیاسییەوە.

"ئیسرائیل لەژێر سەرکردایەتیمدا بەردەوام دەبێت لە شەڕکردن لەگەڵ ڕژێمی تیرۆری ئێران و نیابەکانی، جیاوازە لە Erdogan کە هاوکاریان دەکات و هاوڵاتیانە کوردەکانی خۆی کوشتووە." Netanyahu ئەمەی لەسەر X نووسی لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٦. ئەم لێدوانە چەند کاتژمێرێک دوای ئەوە هات کە تورکیا تۆمەتنامەی بێوێنەی تاوانی کردە سەر Netanyahu و ٣٤ بەرپرسی تری ئیسرائیلی بە سزای هەتا ٤,٥٩٦ ساڵ زیندان لەسەر گرتنی فلۆتیلای Sumud لە لایەن دەریانەوانی ئیسرائیلەوە لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥.

بۆ ٤٥ ملیۆن کوردی بڵاوبووە لە تورکیا، عێراق، ئێران و سووریا، گەورەترین نەتەوەی بێدەوڵەتی جیھان، پرسیاری ئەوەی کەنگی و بۆچی سەرکردە بەهێزەکان ناویان بەکاردەهێنن گرنگیی ژیان و مردنی هەیە. لێدوانی Netanyahu لەو کاتەدا هات کە دانوستانی ماراتۆنی ئاشتی ئەمریکا و ئێران لە ئیسلام ئاباد بەردەوامە، عەمەلیاتی سەربازی تورکیا لە ناوچە کوردنشینەکان فراوان دەبێت، و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ڕێگەی جەنگی بەردەوامی ئێرانەوە دووبارە شێوە دەگرێت.

چی هێرشی Netanyahu لەسەر Erdoğan هەڵھێنا

هۆکاری ڕاستەوخۆ تۆمەتنامەی تاوانی تورکیا لە ١٠ی نیسان بوو، توندترین کاری یاسایی کە هیچ وڵاتێک لە دژی بەرپرسە ئیسرائیلییەکانی کردووە. وەزیری دادی تورکیا Akın Gürlek تۆمەتی تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی، کۆمەڵکوژی، ئەشکەنجە و تاڵانکاریی گەورەی ڕاگەیاند لە دژی ٣٥ بەرپرسی ئیسرائیلی، لەوانە Netanyahu، وەزیری بەرگری Israel Katz، وەزیری ئاسایشی نەتەوەیی Itamar Ben-Gvir و فەرماندەی دەریانەوانی ئیسرائیل David Saar Salama.

تۆمەتەکان بۆ ڕووداوی فلۆتیلای Sumud ی جیھانی ی ١ و ٢ ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ دەگەڕێنەوە، گەورەترین هەوڵی بۆ شکاندنی قەدەغەی دەریایی ئیسرائیل لەسەر غەززە. کاروانێک لە ٤٠ تا ٤٤ کەشتی بە نزیکەی ٥٠٠ چالاکوان لە دەیان وڵاتەوە لە ٣١ ی ئابی ٢٠٢٥ لە بەرشەلۆنە ڕەوانەبوون و لە نزیکەی ٧٠ میلی دەریایی لە کەناری غەززە لە لایەن کۆماندۆکانی Shayetet 13 ی دەریانەوانی ئیسرائیلەوە گیران. لەنێو دەستگیرکراوەکاندا چالاکوانی کەشوهەوای سوید Greta Thunberg، نەوەی Nelson Mandela Mandla Mandela و پەرلەمانتارانی ئەوروپی لە ئیسپانیا و ئیتالیا هەبوون. نزیکەی ٤٥٠ چالاکوان دەستگیرکران و بردرانە بەندەری ئەشدۆد و ڕاپۆرتەکانی بەدڕەوشتکردن لەوانە لێدان و چاوبەستن هات. ئیسرائیل هەموو تۆمەتەکانی ڕەتکردەوە و ناوی بردە "درۆی بێشەرمانە" و ٣٤١ چالاکوانی لە ڕێگەی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی Ramon دەرکرد.

تورکیا، کە ٢٤ هاوڵاتیی لەنێو دەستگیرکراوەکاندا هەبوو، پرۆسەی تاوانباری دەستپێکرد کە لە لێکۆڵینەوەی سەرەتایی لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ بەرزبووەوە بۆ بەرواری دەستگیری ٣٧ بەرپرسی ئیسرائیلی لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ و لە کۆتاییدا تۆمەتنامەی فەرمی. دادگایی بە نەبوونی لەژێر "ڕێوشوێنی ڕاگریو" ئەنجام دەدرێت.

دژایەتیکردنی Netanyahu لەسەر کوردەکان نابینراو نییە و لە شێوازێکی بەڵگەنامەکراودا دێت. لە ئازاری ٢٠١٩، لەسەر تویتەر نووسی Erdoğan "کۆمەڵکوژی لە کوردەکان دەکات." لە نیسانی ٢٠١٨، گوتی Erdoğan "هێرشی کردۆتە سەر ناوچە کوردنشینەکان و خەڵکی سڤیلی لە عەفرین کوشتووە." هەر جارە، لێدوانەکان لە وەڵامی ڕاستەوخۆی ڕەخنەی تورکیا لە ئیسرائیلەوە هاتوون.

ڕێکۆردی بەڵگەنامەکراوی Erdoğan لە دژی کوردەکان

هەرچی ئەنگیزەکانی Netanyahu بن، وەسفکردنی بۆ مامەڵەی Erdoğan لەگەڵ کوردەکان لە لایەن ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤەوە بەفراوانی بەڵگەنامەکراوە.

عەمەلیاتی سەربازی لە دەرەوەی سنووردا

تورکیا لانیکەم پێنج عەمەلیاتی سەربازیی گەورەی لە ناوچە کوردنشینەکانی سووریادا ئەنجام داوە لە ٢٠١٦ ەوە. عەمەلیاتی گوڵی زەیتوون (کانوونی دووەم تا ئازاری ٢٠١٨) ئامانجی YPG ی کوردی لە عەفریندا بوو و بەپێی ژمارەی نەتەوەیەکگرتووەکان لانیکەم ١٣٧,٠٠٠ کەسی ئاوارەکرد. ناوەندی ئەوروپایی بۆ مافەکانی ڕەوایەتی و مرۆڤ تاوانەکانی بەڵگەنامەکرد لەوانە دەستگیریی نابەجێ، ئەشکەنجە، توندوتیژیی ڕەگەزی، ئاوارەکردنی بەزۆر و کوشتنی دەرەوەی یاسایی. ڕاپۆرتی Human Rights Watch ی ٢٠٢٤ بە ناوی "هەموو شتێک بە هێزی چەکەوەیە" دەستنیشانی کرد کە دەسەڵاتداری تورکیا "بەرپرسیاریەتی ڕاستەوخۆ"یان هەیە.

عەمەلیاتی کانی ئاشتی (تشرینی یەکەمی ٢٠١٩) چووە ناو باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا و Amnesty International "کوشتنی کورتکراوە و هێرشی نایاسایی"ی بەڵگەنامەکرد. کۆتاییان، عەمەلیاتی بەرەبانی ئازادی (تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ بەردەوام) بینی کە هێزەکانی پشتیوانیکراوی تورکیا مەنبج و تل ڕفعەتیان گرت و نزیکەی ١٠٠,٠٠٠ خەڵکی کوردی ئاوارەکرد و زیاتر لە ٢٠٠,٠٠٠ کوردی سووریای لە باکووری حەلەب دۆڕاند.

لە عەفرین بەتایبەتی ناوی شەقامە کوردییەکان و بەرنامەی خوێندنی قوتابخانەکان گۆڕا بۆ عەرەبی یان تورکی. نەورۆز، ساڵی نوێی کوردی، قەدەغەکرا. خێزانی عەرەبی سوننە بەسیستماتیکی لە ماڵەکانی کوردەکاندا نیشتەجێکران. دادگای فیدراڵی ئەڵمانیا لێکۆڵینەوەی دەستپێکرد لەژێر دادوەری جیھانی.

لە باکووری عێراق، زنجیرە عەمەلیاتی قەنجە (٢٠١٩ بەردەوام) دەیان بنکەی سەربازی تورکیا لەناو هەرێمی کوردستانی عێراقدا ڕادەگرێت. لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥، پەرلەمانی تورکیا مۆڵەتنامەی درێژترین ماوەی Erdoğan، سێ ساڵ پەسەندکرد بۆ بەردەوامبوونی عەمەلیاتەکان لە سووریا و عێراق، تەنانەت دوای ئەوەی PKK لە ئایاری ٢٠٢٥ هەڵوەشاندنەوەی خۆی ڕاگەیاند.

چەوساندنەوەی سیاسی لەناو تورکیادا

چەوساندنەوەکە بە قووڵی دەچێتە ناو دامەزراوە دیموکراسییەکانی تورکیاوە. سەلاحەتتین دێمیرتاش، هاوسەرۆکی پێشووی حیزبی HDP ی لایەنگری کوردەکان، لە ٤ ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ ەوە لە زیندانە، زیاتر لە نۆ ساڵ. لە ئایاری ٢٠٢٤، سزای ٤٢ ساڵی زیندانی پێدرا لە دادگای کۆمەڵی "کۆبانی" لەگەڵ ١٠٧ سیاسەتمەداری تری HDP. دادگای ئەوروپایی مافی مرۆڤ لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ بڕیاری دا کە دەستگیرکردنی "ئەنگیزەی سیاسی" هەبووە و فەرمانی بە ئازادکردنی دەستبەجێی دا. تورکیا ڕەتی کردەوە. Erdoğan بەئاشکرایی گوتی ئازادکردنی دێمیرتاش "لەژێر حکوومەتی ئەودا ئەگەری نییە."

هاوسەرۆکی تری HDP Figen Yüksekdağ لە ٢٠١٦ ەوە لە زیندانە و سزای ٣٠ ساڵی لێدراوە. حکوومەت شارەوانی هەڵبژێردراوی لە ٩٩ شارەوانی لاکرد و جێگرەوەی دیاریکراوی "متەوەللی"ی دانا، ٩٤ لەوانە شارەوانی کوردی HDP/DBP بوون. هەزاران ئەندامی HDP زیندانی کراون. ڕێکۆردی مێژوویی فراوانتر وێرانکردنی ٣,٠٠٠ گوندی کوردی لە ساڵانی ١٩٩٠ و ئاوارەکردنی ٣٧٨,٣٣٥ گوندنشینی کوردی لەخۆدەگرێت بەپێی ژمارە فەرمییەکان.

مێژووی ئاڵۆزی ئیسرائیل لەگەڵ کوردەکان

پەیوەندیی ئیسرائیل و کوردەکان دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی ١٩٣٠ کاتێک ئافرێنەری داهاتووی مۆساد Reuven Shiloah سەردانی کوردستانی کرد و پەیوەندیی لەگەڵ کۆمەڵگاکانی نا-عەرەب دروستکرد. لەژێر "دۆکتڕینی دەوروبەر"ی Ben-Gurion، ستراتیژی دروستکردنی هاوپەیمانی لەگەڵ دامەزراوەکانی نا-عەرەبی ناوچەکە، پەیوەندییەکە بە گرنگی قووڵتر بوو.

لە ساڵانی ١٩٦٠، ئیسرائیل تیمی مۆسادی بۆ کوردستانی عێراق نارد لە ماوەی جەنگی یەکەمی عێراق و کوردەکاندا. ئاژانسەکانی ئیسرائیل چەک و ڕاهێنانیان دابین کرد بۆ هێزی پێشمەرگەی مستەفا بارزانی. بارزانی لانیکەم دوو جار سەردانی ئیسرائیلی کرد و لەگەڵ سەرۆک وەزیران ئێشکۆل و گۆلدا مائیر کۆبووەوە. وەزیری دەرەوەی ئیسرائیل Golda Meir بەڵێنی "پشتیوانیی بێمەرجی ئیسرائیلی دا بۆ کوردستانێکی سەربەخۆ."

ئەو بەڵێنە لە ١٩٧٥ بەرەنگاری ڕاستی بوو، کاتێک ڕێکەوتنی جەزایری عێراق و ئێران بینی کە ئێران پشتیوانی لە کوردەکان ڕاکێشا لە بەرامبەر گوزەشتی سنوورەکان. ئیسرائیل دەستگەیشتنی بۆ کوردستانی عێراقی لەدەست دا. وەڵامی سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل Rabin، "شا کوردەکانی فرۆشت"، بوو بە ناونیشانێک بۆ شکستپذیریی بنەڕەتیی پەیوەندییەکە.

لە ٢٠١٧، ئیسرائیل تەنها وڵات بوو کە بەئاشکرایی پشتیوانی لە ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی هەرێمی کوردستان کرد. Netanyahu کوردەکانی وەسفکرد وەک "گەلێکی ئازا و لایەنگری ڕۆژئاوا کە هاوبەهایمانن." ئاڵای ئیسرائیل لە خۆپیشاندانەکانی سەربەخۆیی کوردستان لە سەرتاسەری هەرێمی کوردستان بەرزکرایەوە. بەڵام Netanyahu لە هەمان کاتدا فەرمانی بە کابینەکەی دا لە وتاربێژی دەربارەی ڕیفراندۆمەکە بوەستن و ناوی ناوی بردبوو "زۆر هەستیارە."

لە جەنگی ئێرانی ئێستادا، Axios ڕاپۆرتی کرد کە Netanyahu لایلە لای Trump کرد کە پەیوەندی بکات بە سەرکردەکانی کوردستانی عێراق مسعود بارزانی و بافل تاڵەبانی و باسی کرد "کوردەکان ڕادەپەڕن." شیکاری Times of Israel کوردستانی عێراقی وەسفکرد وەک "هاوبەشی بێدەنگ" و "شاڕێگا"ی ئیسرائیل بۆ هێرشەکانی لەسەر ئێران. بەڵام ئەم پەیوەندییە بنەڕەتی سەودایی بووە. ئیسرائیل سوودی لە ئاگاداری و شوێنی ستراتیژی کوردەکان وەردەگرێت، لەو کاتەدا کوردەکان پشتیوانیی بابڕ و ماوەدار زۆر کەم وەرگرتوون.

وەک ماڵپەڕی شیکاری کوردی Niqash هەڵسەنگاندی: "بۆ کوردەکان، پەیوەندییەکە لەگەڵ ئیسرائیل هەرگیز بەری ڕاستەقینەی نەداوە. و کاتێک ئیسرائیل ڕێکەوتننامە و پەیماننامە لەگەڵ وڵاتانی وەک سووریا و عێراق ئیمزا دەکات، کوردەکان بە گومانەوە قوربانی دەبن."

کۆمەڵە سیاسییە کوردییەکان چۆن وەڵامیان دایەوە و بۆچی بێدەنگی بەرز قسە دەکات

بەرچاوە کە هیچ حیزبێکی سیاسیی سەرەکی کوردی بەئاشکرایی وەڵامی لێدوانی Netanyahu ی ١١ی نیسانی نەداوەتەوە. ئەم بێدەنگییە خۆی گرنگە.

حیزبی لایەنگری کوردەکان لە تورکیا DEM (پێشتر HDP)، سێیەمین حیزبی گەورەی پەرلەمان، بەئاشکرایی ڕەتی کردۆتەوە لە لایەن هیچ لایەنێکەوە ئامرازیبکرێت. دەربارەی جەنگی فراوانتری ئێران، هاوسەرۆکی حیزبی DEM Tuncer Bakırhan گوتی: "ئێمە وەک حیزبی DEM نا پشتیوانی لەم هێرشە سەردەستگیرانە ئیمپریالیستییانە دەکەین و نا لە سیستەمی ستەمکار و دیکتاتۆری." حیزبەکە ئێستا خەریکی دانوستانی ناسک ئاشتییەوەیە لەگەڵ حکوومەتی Erdoğan لە دوای ڕاگەیاندنی هەڵوەشاندنەوەی PKK لە ئایاری ٢٠٢٥، و هاوئاهەنگی لەگەڵ ئیسرائیل لە ڕووی سیاسییەوە ئەگەری نییە.

لە کوردستانی عێراق، سەرۆکی هەرێمی کوردستان نێچیرڤان بارزانی هەڵوێستێکی وریایی ڕاپیچکراوی هەبووە: داوای کاری مرۆڤایەتی بۆ غەززە کردووە لە هەمان کاتدا بە نهێنی هاوکاری لەگەڵ عەمەلیاتی سەربازی ئیسرائیل لە دژی ئێران دەکات. ڕاوێژکارێکی مسعود بارزانی تێبینی کرد کە بەشداریکردنی کوردستان لە بڕیارنامە دژە ئیسرائیلییەکان لە بەغداد "بەو مانایە نییە کە هەولێر بەشداری ئەو دەنگانە لە دژی ئیسرائیل بوو."

لێکۆڵەری کورد Robin Fakhari شیکارییەکی بڵاوکردەوە لە Fair Observer بە ناوی "Erdogan ئیسرائیلی شەرمەزار دەکات لە هەمان کاتدا جەنگی خۆی لە دژی کوردەکان دەکات" و هەڵوێستی Erdoğan ی وەسفکرد وەک "قازی قازی ڕاخست."

کاتێک ئیمپراتۆرییەکان قسە لەسەر کوردەکان دەکەن، کوردەکان دەبێت بە وریایی گوێ بگرن

ڕاستیی قووڵتر ئەوەیە کە هەردوو سەرکردە کێشەی کوردەکان بەشێوەی ئامرازی بەکاردەهێنن. Erdoğan پاڵپشتی فەلەستینییەکان دەکات لەو کاتەدا چەوساندنەوەی بەڵگەنامەکراو لە دژی کوردەکان دەکات. حەشارگرتنی سەربازاری لەسەر ئیسرائیل بەشێک نمایشییە: داتای بازرگانی نەتەوەیەکگرتووەکان نیشانی دا تورکیا لە ٢٠٢٤ پێنجەمین دابینکاری گەورەی ئیسرائیل ماوەتەوە و ٤٥٦ کەشتی لە نۆ مانگی یەکەمی ٢٠٢٥ لە بەندەرە تورکییەکانەوە بۆ ئیسرائیل چوون.

Netanyahu تەنها کاتێک ئازاری کوردەکان باس دەکات کە وەک چەکی سیاسی لە دژی Erdoğan بەکاری دەهێنێت. لێدوانەکانی لە وەڵامی ڕاستەوخۆی هەڕەشەی سیاسی بۆ خۆی دێن (تۆمەتنامەی تاوانی تورکیا)، نا لە وەڵامی ئازاری ڕاستەقینەی کوردەکان. ئیسرائیل لە ساڵانی ١٩٨٠ ڕێکەوتننامەی ئاسایشی لەگەڵ تورکیا ئیمزا کرد کە ڕێگای دا بە عەمەلیاتی سەربازی تورکیا لە دژی کوردەکان. کاتێک هاوپەیمانی لەگەڵ تورکیا یان ئێران بەسوودی ئیسرائیل بوو، بەرژەوەندیی کوردەکان بەجێھێشتراوە.

وەزارەتی دەرەوەی تورکیا Netanyahu ی وەسفکرد وەک کەسێک کە "زۆر بەراوردی لەگەڵ ھیتلەر دەکرێت" و ئاماژەی کرد بە فەرمانی دەستگیری دادگای تاوانی نێودەوڵەتیی لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٤. تورکیا تۆمەتی Netanyahu ی کرد کە ئامانجی "ڕوونە: تێکشکاندنی دانوستانی ئاشتی بەردەوام و بەدوادابوونی سیاسەتی فراوانبوونی ناوچەیی."

بۆ کوردەکان، وانەی مێژوو بەردەوامە: کاتێک دەوڵەتە بەهێزەکان ناویان دەبەن، پرسیار هەرگیز ئەوە نییە ئایا لێدوانەکە لە ڕووی بابەتییەوە ڕاستە. ڕێکۆردی Erdoğan لە دژی کوردەکان بەفراوانی بەڵگەنامەکراوە. بەڵام بەرژەوەندیی کێ بەڕاستی خزمەت دەکرێت، ئەوەیە پرسیارە سەرەکییەکە. لێدوانی Netanyahu بە درووستی ستەمکاری تورکیا لە دژی کوردەکان وەسف دەکات. بەڵام دروستی لە خزمەتی ئاسانکاریی سیاسیدا ھاوتای ھاوسۆزی نییە.