زیلینسکی: ئوکرانیا چەکی ئەتۆمی دابەزاند بۆ ئەندامەتی ناتۆ کە هەرگیز نەهات
سەرۆکی ئوکرانیا ڤۆلۆدیمیر زیلینسکی ڕایگەیاند ئوکرانیا تەنها دوو ڕێگای هەیە بۆ ئاسایشی: ئەندامەتی تەواوی ناتۆ یان دەستگەیشتن بە چەکی ئەتۆمی. ئەم لێدوانە گۆڕانکارییەکی گرنگ بوو لە ئاستی ڕیتۆریکی کییڤ.
زیلینسکی چی گوت؟
لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ ڕۆژنامەی فەڕەنسی Le Monde لە ٢٦-٢٧ی ئازاری ٢٠٢٦، زیلینسکی بە توندترین شێوە گوتی: "تەنها دوو ڕێگا هەیە بۆ پاراستنی ئوکرانیا، یان دەچینە ناتۆ، یان چەکی ئەتۆمی دەبێت." باسی کرد دڵنیاییەکانی ئاسایشی ڕۆژاوا بەتاڵ دەرچووە، و شەڕی ئەمریکا و ئێران سەرنجی جیهانی لە تەقەلای ئوکرانیا لاداوە.
زیلینسکی لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ هەمان قسەی کردبوو بەڵام زوو پاشگەز بووبوو. ئەم جارەیان پاشگەز نەبوو، ئەمەش نیشانەی گۆڕانکارییەکی ئاگاهانەیە لە ستراتیژدا.
ڕێکەوتننامەی بوداپێست چییە؟
بۆ تێگەیشتن لە گرنگیی بابەتەکە، پێویستە بزانین ئوکرانیا چی دەستبەرداری کرد و چی بەڵێنی پێدرا.
کاتی ئیمپراتۆریی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١ ڕووخا، ئوکرانیا وارسی سێیەم گەورەترین سیلاحخانەی ئەتۆمی جیهان بوو: نزیکەی ١٩٠٠ کوڵێلەی ستراتیژی، ١٧٦ مووشەکی بالیستیکی نێوان کیشوەری (SS-19 و SS-24)، و ٤٤ بۆردومانی ستراتیژی. لەسەر کاغەز، ئوکرانیا لە شەوێکدا بوو بە سوپەر هێزێکی ئەتۆمی.
لە ٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٤، ئەمریکا و ڕووسیا و بەریتانیا ڕێکەوتننامەی بوداپێستیان واژۆکرد. مامەڵەکە ئاسان بوو: ئوکرانیا هەموو چەکە ئەتۆمییەکانی دەبەزێنێت. لە بەرامبەردا، ئەو سێ هێزە پابەندن بە ڕێزگرتن لە سەربەخۆیی و سەروەریی ئوکرانیا و سنووری بوونی. بەڵێنیان دا هێز یان فشاری ئابووری دژی ئوکرانیا بەکارنەهێنن.
ئوکرانیا بەشی خۆی جێبەجێکرد. دوایین کوڵێلە لە حوزەیرانی ١٩٩٦ گوازرایەوە بۆ ڕووسیا. بەڵام کێشەیەکی گرنگ هەبوو: ئەمانە پابەندبوونی سیاسی بوون، نەک گرەنتی ئاسایشی یاسایی. هیچ ڕێکەوتننامەیەک پەسەند نەکرا. هیچ میکانیزمێکی جێبەجێکردن بوونی نەبوو.
ڕووسیا ئاشکرا پێشێلکاریی ڕێکەوتننامەکەی کرد، یەکەم جار بە داگیرکردنی کریمیا لە ساڵی ٢٠١٤، دواتر بە دەستپێکردنی هێرشی تەواوەتیی لە شوباتی ٢٠٢٢. ئەمریکا و بەریتانیا پشتگیری ئوکرانیایان کرد بەڵام هەرگیز لە ڕوانگەی سەربازییەوە دەستیان تێنەوەردا، ئەوەی کە گرەنتییەکی بەربەستکەرانەی یاسایی پێویستی دەکرد.
بۆچی ئێستا گرنگە؟
بیرۆکەی زیلینسکی ڕوونە: ئوکرانیا متمانەی بە سیستەمی نێودەوڵەتی کرد، چەکی بەزاند، و یەکێک لەو وڵاتانەی بەڵێنی پێدرابوو داگیری کرد. وانەکە بۆ هەر وڵاتێکی تر کە بیری لە چەکبەزاندنی ئەتۆمی دەکاتەوە کاولکەرە. ئەگەر وڵاتێک چەکەکانی دابەزێنێت بەپێی بەڵێنەکان، و ئەو بەڵێنانە بشکێنرێن بەبێ هیچ ئەنجامێک، بۆچی هیچ وڵاتێک دووبارە چەک دابەزێنێت؟
ئوکرانیا لە ئەیلوولی ٢٠٢٢ داوای ئەندامەتی خێرای ناتۆی کرد، بەڵام ئەندامەتی لەکاتی شەڕدا بعید بوو. شکوتبوونی بەڕێوەبەرایەتی Trump لە ناتۆ ئاسایشی ئوکرانیایان ئاڵۆزتر کردووە.