LIGO لەوانەیە یەکەمین کوڵەئەستێرەی ڕەشی سەرەتایی لە سەرەتای گەردوونەوە دۆزیبێتەوە

هێمایەکی سەیری شەپۆلی گرانیتی کە لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ دا بەدەستکەوت، لەوانەیە یەکەمین بەڵگەی ڕاستەوخۆ بۆ بوونی کوڵەئەستێرەی ڕەشی سەرەتایی دابین بکات. ئەم بوونەوەرە تایبەتانەی تیۆریانە لە یەکەمین بەشی چرکەیەکدا دوای تەقینەوەی گەورە (Big Bang) پەیدابوونە. ئەگەر پشتڕاست بکرێتەوە، دۆزینەوەکە دەکرێت یەکێک لە گەورەترین نهێنییەکانی کۆسمۆلۆجیا چارەسەر بکات: سروشتی مادەی تاریک.

هێمای نائاسایی

لە ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ دا، دەتێکتەرەکانی LIGO و Virgo هێمای شەپۆلی گرانیتییەکیان گرتەوە بە ناوی S251112cm. تایبەتمەندی سەرنجڕاکێشەکەی ئەوە بوو کە لانیکەم یەکێک لە ئەو شتانەی لێکدابوون بارستایی کەمتر لە خۆر هەبوو. کوڵەئەستێرەی ڕەشی ئاسایی کە لە ڕووخانی ئەستێرەکانەوە دروستدەبن، زۆر قورسترن، لانیکەم ١.٤ بارستایی خۆر. هیچ پرۆسەیەکی ئەستۆرفیزیکی ناسراو کوڵەئەستێرەی ڕەشی بەو سووکییە بەرهەمناهێنێت.

ئەستۆرفیزیکناسانی زانکۆی Miami، Nico Cappelluti و Alberto Magaraggia، باسیان کرد کە ئەم هێمایە لەگەڵ کوڵەئەستێرەی ڕەشی سەرەتاییدا دەگونجێت، واتە ئەوەی نەک لە مردنی ئەستێرە، بەڵکو لە بڕگە قوڕسەکانی مادە لە گەردوونی نوێدا دروستبووبێت.

بۆچی بۆ مادەی تاریک گرنگە؟

مادەی تاریک نزیکەی ٨٥٪ ی هەموو مادەکانی گەردوون پێکدەهێنێت. گەلاکسیەکان پێکەوە دەگرێت، بەڵام هێشتا بە ڕاستەوخۆ دۆزراوەتەوە. کوڵەئەستێرەی ڕەشی سەرەتایی لە دێرزەوە وەک یەکێک لە ڕوونکردنەوە ئەگەرییەکان پێشنیار کراوە.

Cappelluti و Magaraggia حیسابیان کرد کە LIGO چەندە زوو دەبێت ئەو جۆرە ڕووداوانە بگرێتەوە ئەگەر کوڵەئەستێرەی ڕەشی سەرەتایی هەبن. پێشبینییەکانیان لەگەڵ دەگمەنبوونی هێماکەدا دەگونجا. Cappelluti ووتی: "ئێمە باوەڕمان وایە لێکۆڵینەوەکەمان یارمەتیدەر دەبێت لە پشتڕاستکردنەوەی بوونیان."

کوڵەئەستێرەی ڕەشی سەرەتایی چین؟

بەپێچەوانەی کوڵەئەستێرەی ڕەشی ئاسایی کە لە ڕووخانی ئەستێرە قورسەکانەوە دروستدەبن، کوڵەئەستێرەی ڕەشی سەرەتایی لە بارودۆخی زۆر قوڕسی یەکەمین ساتەکانی گەردووندا دروستبوونە، لە ماوەی چرکەیەکدا دوای تەقینەوەی گەورە. بارستاییان دەکرێت لە زۆر بچووک (بە قەبارەی ئەستێرۆید) تا زۆر گەورە بگۆڕێت. زانایانی سۆڤیەتی Yakov Zeldovich و Igor Novikov بۆ یەکەمجار لە ساڵانی ١٩٦٠ دا بوونیان پێشنیار کرد.

پشتڕاستکردنەوە کات دەوێت

هێماکە لەوانەشە دەنگی نائاسایی دەتێکتەرەکان بێت، یان پەیوەندی بە ئەستێرەی نیوترۆنی نائاسایی هەبێت. پێویستە دۆزینەوەی زیاتر لە لایەن LIGO و چاودێرخانە داهاتووییەکان وەک بەرنامەی LISA ی ئاژانسی ئاسمانی ئەوروپی (٢٠٣٥) و Cosmic Explorer ی پلاندارکراو بکرێت. Cappelluti ووتی: "پێویستە هێمایەکی تری وا یان چەندینی تر بگرینەوە بۆ ئەوەی بەڵگەی بێگومان بەدەستبهێنین."

لێکۆڵینەوەکە لە The Astrophysical Journal بڵاودەکرێتەوە.