دانوستانی ئەمریکا و ئێران لە ئیسلام ئاباد بێ ڕێکەوتن کۆتایی هات دوای ماراتۆنی ٢١ کاتژمێر

توندترین دانوستانی ڕاستەوخۆی ئەمریکا و ئێران لە شۆڕشی ئیسلامیی ١٩٧٩ ەوە بەبێ ڕێکەوتن کۆتایی هات بەیانیی یەکشەممە دوای ٢١ کاتژمێر دانوستانی ماندووکەر. جێگری سەرۆک JD Vance لە ئیسلام ئاباد مێزەکەی بەجێهێشت و "کۆتا و باشترین پێشنیار"ی ناوبرد و ئاگاداری کرد کە شکست "هەواڵی خراپە بۆ ئێران زۆر زیاتر لەوەی هەواڵی خراپ بێت بۆ ئەمریکا."

شاندی ئەمریکا نزیکەی ٣٠٠ ئەندام بوو بە سەرکردایەتیی Vance و ڕاوێژکاری سەرۆک Jared Kushner و نێردراوی تایبەت Steve Witkoff، لە بەرامبەر تیمێکی ئێرانی ٧١ ئەندام بە سەرکردایەتیی سەرۆکی پەرلەمان Mohammad Bagher Qalibaf و وەزیری دەرەوە Abbas Araghchi. سەرۆک وەزیرانی پاکستان Shehbaz Sharif و سەرفەرماندەی سوپا Field Marshal Asim Munir ناوگیری کردن و بە درێژایی دانیشتنەکە لە ژوورەکەدا مانەوە. بەرپرسانی چین، میسر، سعوودیا و قەتەر لە ئیسلام ئاباد ئامادە بوون بۆ ڕاوێژی نا-ڕاستەوخۆ.

دانوستانەکان بە سەرەکی لەسەر دوو کێشە بەستنەوە: ڕەتکردنەوەی ئێران لە پابەندبوون بە وازھێنان لە بەرنامەی چەکی ئەتۆمی، و تەنگەی هورموز کە ئێران مافی فەرمانڕەوایەتیی خۆی لەسەر ئاوڕێگاکە ڕادەگرێت کە ٢٠٪ ی نەوتی جیھان بەسەریدا تێدەپەڕێت و هەموو پێشنیارێکی کۆنترۆڵی هاوبەش یان کردنەوەی تەواو ڕەتدەکاتەوە.

لەناو ژووری دانوستانەکان

فۆرماتەکە لە پلانی سەرەتایی تێپەڕی. ئەوەی وەک "دانوستانی نزیکایەتی" دیزاین کرابوو، دانوستانی نا-ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی ناوگیرە پاکستانییەکانەوە، بوو بە کۆبوونەوەی ڕوو لە ڕوو ڕاستەوخۆ بە بوونی ناوگیرە پاکستانییەکان. کۆبوونەوەی Vance و Qalibaf بەرزترین کۆبوونەوەی ڕوو لە ڕوو ئەمریکا و ئێران لە ١٩٧٩ ەوە بوو.

شاندی ئێران بە جلی ڕەشی شیوەن بۆ ڕابەری باڵای ئەلی خامنەیی و بەرپرسانی تر کە لە هێرشەکانی ٢٨ی شوباتدا کوژران گەیشتن. پێڵاو و جانتای قوتابیانی کوژراو لە بۆردومانی ئەمریکایان هەڵگرتبوو، پەیامێکی ھێمایی ئەنقەست. Qalibaf کاتی گەیشتن دەنگەکەی دانا: "نیازمان باشە بەڵام متمانە ناکەین. ئەزموونمان لە دانوستان لەگەڵ ئەمریکییەکان هەمیشە شکست و بەڵێنی شکاو بووە."

Financial Times ڕاپۆرتی کرد کە دانوستانەکان بەتایبەتی لەسەر تەنگەی هورموز بەستنەوە. دانوستانکارانی ئێران "کۆنترۆڵی هاوبەش" ڕەتکردنەوە و مافی ئەوەیان ڕاگرت کە لە کەشتییەکان باج وەربگرن. ئێران پێشنیاری ١٠ خاڵی پێشکەشکرد لەوانە کشانەوەی هەموو هێزە جەنگییەکانی ئەمریکا لە بنکەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، قەرەبووی تەواو بۆ زیانەکانی جەنگ، لابردنی هەموو حەشارگرتنەکان و بڕیارێکی بەندکراوی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوەیەکگرتووەکان.

ئەمریکا بە پێشنیاری ١٥ خاڵی وەڵامی دایەوە کە ناوەندی لەسەر کۆتاییھێنان بە بەرنامەی ئەتۆمی ئێران، سنووردارکردنی مووشەکی باڵستی، کردنەوەی تەواوی تەنگەکە و سنووردارکردنی پشتیوانی ئێران لە گروپە چەکدارەکان بوو، بە ئاسانکاری مەرجداری حەشارگرتن.

دژبەرامبەری سامانی بەستراو

گێژەیەکی دیپلۆماسی سەرنجڕاکێش لەسەر ٦ ملیارد دۆلار سامانی بەسراوی ئێرانی کە لە قەتەر هەیە دەرکەوت. سەرچاوەیەکی بەرزی ئێرانی کە ناوی نەبرا بە Reuters گوتی ئەمریکا ڕازیبووە پارەکان ئازاد بکات. لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا، بەرپرسێکی ئەمریکی بە CBS News گوتی: "ئەمریکا ڕازی نەبووە هیچ سامانێکی بەسراوی ئێرانی ئازاد بکات." کۆشکی سپی داوای ئێران ناوبرد "ڕاست نییە" و بە گەورەنووس بڵاوکرایەوە بۆ ڕۆژنامەوانان.

قەتەر پشتڕاستیکردەوە کە هێشتا پارەکانی هەیە و ئازادکردنی پێویستی بە ڕەوای وەزارەتی دارایی ئەمریکا هەیە کە نەدراوە. ئەو ٦ ملیارد دۆلارە لە بنەڕەتەوە لە بانکەکانی کۆریای باشوور بەسرابوون لە داهاتی نەوتی ئێرانی لە ٢٠١٨ و لە ئەیلولی ٢٠٢٣ لەژێر ڕێکەوتنی گۆڕینەوەی زیندانیی سەردەمی Biden گوازرانەوە بۆ بانکی نەتەوەیی قەتەر، پاشان دوای ھێرشەکانی ٧ی تشرینی یەکەم دووبارە بەسران. سامانی بەسراوی ئێران لە ئاستی جیھانی لە ١٠٠ ملیارد دۆلار تێدەپەڕێت.

هەردوو لایەن لە کاتی ڕۆیشتن چییان گوت

Vance لە کۆنفرانسێکی ڕۆژنامەوانیدا لە تەنیشت Witkoff و Kushner قسەی کرد: "پێویستمانە ببینین پابەندبوونێکی ئەرێنی ئەوە بکەن کە بەدوای چەکی ئەتۆمیدا ناچن و بەدوای ئەو ئامرازانەدا ناچن کە ڕێگایان بداتێ بە خێرایی بگەنە چەکی ئەتۆمی. ئەوە ئامانجی ناوەکی سەرۆکە." پشتڕاستیکردەوە کە لە ماوەی دانیشتنی ٢١ کاتژمێرەکەدا "نیو دەرزەن جار، دەرزەن جار" لەگەڵ Trump قسەی کردووە.

Trump پێش دانوستانەکان بە شێوەی ئاسایی خۆی ڕاشکاوانە بوو: "چەکی ئەتۆمی نا. ئەوە ٩٩٪ ی کارەکەیە." لە ماوەی دانوستانەکان ڕایگەیاند: "بەتەواوی ئەو وڵاتەمان شکاندووە، بۆیە با ببینین چی ڕوودەدات. لەوانەیە ڕێکبکەون، لەوانەیە ڕێک نەکەون، گرنگ نییە." ئاژانسی هەواڵی Tasnimی ئێران، پەیوەست بە سپای پاسداران، دانوستانەکانی ناوبرد "کۆتا دەرفەتی ئەمریکا."

Netanyahu وتارێکی ١٣ خولەکەیی تەلەڤزیۆنی پێشکەشکرد و دەستکەوتەکانی ئیسرائیلی لیستکرد و ئاگاداری کرد کە ئۆرانیۆمی پارێزراو "بە ڕێکەوتن یان بە شێوەی تر" دەردەکرێت. ئیسرائیل لە ماوەی دانوستانەکان بەردەوام بوو لە هێرشکردنی لوبنان، زیاتر لە ٢٠٠ ئامانج لە ٢٤ کاتژمێردا لە ١١ی نیسان، و ڕایگەیاند ئاگربەستەکە عەمەلیاتەکانی ئیسرائیل لە دژی حیزبوڵڵا ناگرێتەوە.

ئەمە چی بۆ کوردستان و گەلی کورد مانای هەیە

جەنگی ئێران و ئەم دانوستانانە ئەنجامی ڕاستەوخۆ بۆ کوردەکان لە هەر چوار پارچەی کوردستاندا هەیە.

لە کوردستانی عێراق، میلیشیای ئێرانی و پشتیوانیکراوی ئێران بە درێژایی جەنگ هێرشیان کرد بە ڕۆکێت و درۆن لەسەر بارەگاکانی پێشمەرگە، ناوچە شارنشینییەکان و ژێرخانە سەرەکییەکان. هێرشی درۆن ئامانجی کەمپەکانی ئۆپۆزسیۆنی کوردی ئێرانی لە قوشتەپە و تۆپزاوا کرد و ناوچەی نیشتەجێبوونی لە ھەولێر و سلێمانی لێیدا. سەرۆکی حکوومەتی هەرێمی کوردستان مسرور بارزانی گوتی: "ھیوادارم ئاگربەستی نێوان ئەمریکا و ئێران بەردەوام بێت. ھێرشەکان لەسەر کوردستان ھەرگیز ڕەوا نەبوون."

بۆ کوردانی ئێران، بارودۆخ بە تایبەتی ئاڵۆزە. لە شوباتی ٢٠٢٦، پێنج حیزبی کوردی ھاوپەیمانی ھێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران (CPFIK)یان دامەزراند. Trump لە سەرەتا "پاراستنی ئاسمانی بەرفراوان" بۆ گروپە کوردییەکانی پێشنیارکرد بۆ گرتنی بەشەکانی ڕۆژئاوای ئێران، پاشان لە ٧-٨ی ئازار پاشگەزبووەوە. سەرکردەی کۆمەڵە عەبدوڵڵا مەھتەدی وەڵامی دایەوە: "ھێزەکانمان بۆ سەربڕینگە نانێرین." ئەگەر ئاگربەستەکە تێکبشکێت، ناوچە کوردنشینەکانی ڕۆژئاوای ئێران ڕووبەڕووی بۆردومانی نوێ دەبنەوە. ئەگەر ڕێکەوتنێک بکرێت بەبێ ئامانجکردنی مافی کوردەکان، کۆماری ئیسلامی دەتوانێت سەختتر چەوساندنەوەی کوردەکان بکات.

ئاگربەستی دوو ھەفتەیی، لە ٨ ی نیسانەوە کاریگەر، شکێنراوە و نزیکەی ٢٢ ی نیسان تەواو دەبێت. چی ڕوودەدات پەیوەندی بەوە هەیە ئایا ئێران "کۆتا پێشنیار"ی Vance قبووڵ بکات، و پەنجەرەکە تەسک دەبێتەوە.