بەریتانیا ڕادەستکردنی دوورگەکانی Chagos ڕادەگرێت چونکی Diego Garcia لە جەنگی ئێراندا بنەڕەتییە
بەریتانیا لە ڕاستیدا پلانی ڕادەستکردنی دوورگەکانی Chagos بۆ مۆریشیۆس بەستووە دوای دژایەتیی بەردەوامی سەرۆک Trump کە پلانەکەی ناوبرد "کارێکی گەمژانەی گەورە." ئەم بڕیارە لەو کاتەدا ھات کە بنکەی سەربازی Diego Garcia، گەوھەری دوورگەکانی Chagos، ستراتیژیانە ناکۆتاشکردنە لە جەنگی بەردەوامی ئێراندا سەلماندرا و وەک شوێنی بۆردومانکردنی ئەمریکا بۆ ئامانجی ئێرانی لە دوورایی زیاتر لە ٤,٠٠٠ کیلۆمەتر بەکارھات.
حکوومەتی بەریتانیا لە ١١ ی نیسان دانیاندەنا کە یاسای پەسەندکردنی ڕادەستکردنەکە لە وتاری پاتشای داھاتوو لە ١٣ ی ئایار دەرنەھاتووە، کە بەرنامەی یاساداری حکوومەت دیاری دەکات. وتەبێژی حکوومەت گوتی: "ھێشتا باوەڕمانە ڕێکەوتنەکە باشترین ڕێگایە بۆ پاراستنی داھاتووی درێژخایەنی بنکەکە." بەڵام دانیاندەنا: "ھەمیشە گوتمانە تەنھا لەگەڵ پشتیوانی ئەمریکا بەردەوام دەبین."
بەرپرسی پێشووی وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیا Simon McDonald بە ڕادیۆی BBC گوتی دژایەتیی Trump ڕێکەوتنەکەی ناچارکرد "بۆ ئێستا بچێتە ناو سەقامگیرکردنی قووڵ. کاتێک سەرۆکی ئەمریکا بەئاشکرایی دژە بێت، حکوومەت ناچارە دووبارە بیربکاتەوە."
لە تاوانی کۆلۆنیاڵی تا پێویستی ستراتیژی
چیرۆکی Diego Garcia یەکێکە لە شەرمەزارترین بابەتەکان لە مێژووی نوێی کۆلۆنیاڵیزمی بەریتانیا. لە ساڵانی ١٩٦٠، بەریتانیا و ئەمریکا بە نھێنی ڕازیبوون بنکەیەکی سەربازی لەسەر دوورگەکە دروست بکەن. بۆ ئامادەکردنی ڕێگا، بەریتانیا دوورگەکانی Chagos لە مۆریشیۆس جیاکردەوە لە ١٩٦٥ و خاکی دەریایی بەریتانیی ھندی دامەزراند، کۆتا کۆلۆنیای بەریتانیا دامەزراند، و پاشان بە درۆ ئەوەی گوت دوورگەکان دانیشتوانی ھەمیشەییان نییە.
لە نێوان ١٩٦٨ و ١٩٧٣، تەواوی دانیشتوانی Chagos ی نزیکەی ١,٠٠٠ تا ٢,٠٠٠ کەس بەسیستماتیکی دەرکران. شێوازەکانی دەرکردن لەخۆدەگرت سنووردارکردنی دابینکردن، ڕێگانەدانی گەڕانەوەی دانیشتووان و فەرماندان بە کوشتنی ئاژەڵە ماڵییەکانیان. دانیشتوانی دەرکراو لە مۆریشیۆس و سیشێلەکان فڕێدران و زۆرێکیان لە ھەژاریدا ژیان. بەڵگەنامەیەکی وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیا لە ١٩٦٥ بە ئاشکرایی نووسرابوو: "مەبەست ئەوەیە ھیچ کامیان وەک دانیشتوانی ھەمیشەیی نەناسرێن."
لە ٢٠١٩، دادگای نێودەوڵەتیی دادوەری بڕیاری دا جیاکردنەوەی Chagos لە مۆریشیۆس "لەسەر بنەمای دەربڕینی ئازاد و ڕاستەقینەی ویستی خەڵکەکە نەبووە" و بەڕێوەبردنی بەردەوامی بەریتانیا "کارێکی نایاسایییە." کۆمەڵەی گشتیی نەتەوەیەکگرتووەکان بە ١١٦ بەرامبەر ٦ داوای کشانەوەی بەریتانیای کرد. بەریتانیا ھەردوو بڕیارەکەی پشتگوێخست.
سەرۆک وەزیران Keir Starmer لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ ڕێکەوتنی ڕاگەیاند بۆ گواستنەوەی فەرمانڕەوایەتی بۆ مۆریشیۆس لەگەڵ بەکرێگرتنەوەی Diego Garcia بۆ لانیکەم ٩٩ ساڵ بە تێچووی ١٠١ ملیۆن پاوند لە ساڵێکدا. پەیمانەکە لە ٢٢ ی ئایاری ٢٠٢٥ ئیمزا کرا. بەڵام دژایەتیی Trump، تێکەڵ لەگەڵ کێشەکانی فراوانتری ئەمریکا و بەریتانیا لەسەر ئێران (Starmer لە سەرەتا ڕێگری لە بەکارھێنانی بنکەکانی ئاسمانی بەریتانیا لە لایەن فڕۆکەکانی ئەمریکا بۆ ھێرش لەسەر ئێران کرد)، دەنگوباسی پلانەکەی کوشتووە.
ڕۆڵی Diego Garcia لە جەنگی ئێران
بەھای ستراتیژی بنکەکە ھەرگیز ئاوا ڕوون نەبووە. بنکەکە کە نزیکەی ٢,٥٠٠ سەربازی زۆرینەیان ئەمریکی تێیدایە، ڕێکی درێژ بۆ نیشتنی بۆمبەلقێکەری B-2 و بەندەری سروشتیی قووڵ بۆ ژێردەریاییەکانی ئەتۆمی ھەیە. بۆمبەلقێکەری B-52 و B-1 بە ھەمیشەیی لەوێ جێگیرن و کەشتیی بارکراو بە ئامێر ھەیە بۆ پشتیوانی لواێکی مارینی تەواو بە کاتی کورت.
لە ماوەی جەنگی ئێران، Diego Garcia وەک شوێنی بۆردومانکردنی بۆمبەلقێکەری ئەمریکا بەکارھات. Starmer ڕێگای دا بۆ ھێرش لە Diego Garcia لەسەر بنکەکانی مووشەکی ئێران بەڵام نا ئامانجەکانی تر. گرنگیی بنکەکە لە ٢١ ی ئازاری ٢٠٢٦ بە شێوەیەکی سەرسوڕھێنەر ئاشکرا بوو، کاتێک ئێران دوو مووشەکی باڵستیی ناوەندی ناوبەر بۆ Diego Garcia تەقاندەوە، نزیکەی ٤,٠٠٠ کیلۆمەتر دوور، دوو بەرامبەری بەرد مووشەکی پێشتر ناسراوی ئێران. ھیچ کامیان نەیگەیشت: یەکیان لە ناوەڕاست شکستی ھێنا و کەشتیی جەنگیی ئەمریکی یەکەکەی تری گرت. بەڵام ھێرشەکە توانایەکی پێشتر نەناسراوی ئێرانی ئاشکرا کرد.
ئەمڕۆ، نزیکەی ١٠,٠٠٠ دانیشتووی دەرکراوی Chagos و نەوەکانیان لە بەریتانیا، مۆریشیۆس و سیشێل دەژین. لە شوباتی ٢٠٢٦، چوار Chagossian بەبێ مۆڵەتی حکوومەت نیشتنە سەر Île du Coin بۆ دووبارە دامەزراندنی نیشتەجێبوون، کارێکی بچووکی سەرپێچی لە دژی نیو سەدە سوڕگوون. ڕێکەوتنی مۆریشیۆس ڕێگا بە نیشتەجێبوونەوە لەسەر دوورگە دەرەکییەکان دەدات بەڵام Diego Garcia بەتەواوی دەردەکات.
دانیشتووانی Chagos لەنێوان سیاسەتی ئابووەھێزەکان و مافی خۆیان بۆ گەڕانەوە گیرکەوتوون، بارودۆخێک کە لەگەڵ ھەر کێشمەکێشەیەکی نوێ کە گرنگیی سەربازی Diego Garcia زیاتر دەکات قووڵتر دەبێت.